Đám cưới ở xã Tân An Hội vẫn đi theo nếp cưới hỏi Nam Bộ: dạm ngõ, đám hỏi, đám cưới với lễ rước dâu và lễ gia tiên, rồi tiệc đãi khách. Khác nhau giữa các nhà nằm ở chỗ đãi tiệc: các xóm vườn ở Phước Hiệp và Tân An Hội cũ còn nhiều nhà dựng rạp trước sân, nấu tại chỗ; khu phố quanh trung tâm thị trấn Củ Chi cũ thì đặt nhà hàng tiệc cưới, phần lễ làm gọn ở nhà.
Bài này đi qua từng bước của một đám cưới ở đây, giải thích vì sao người ta làm như vậy, và chỉ những điều người mới đến, người đi dự lần đầu hay người sắp cưới vợ cưới chồng người địa phương nên biết. Mỗi gia đình có lệ riêng, nên những gì viết dưới đây là nếp chung, gặp chỗ khác thì hỏi người lớn trong nhà là chắc nhất.
Dạm ngõ và đám hỏi: hai họ gặp nhau trước
Bước đầu tiên là dạm ngõ, có nơi gọi là đi coi mắt hay đi nói. Nhà trai đến nhà gái với vài người thân thiết, mang theo trà, bánh, trái cây, để thưa chuyện chính thức. Lần gặp này không cầu kỳ, mục đích là để hai bên cha mẹ biết mặt, biết nhà, hỏi han gốc gác và bàn sơ chuyện ngày lành. Ở vùng gốc Củ Chi, câu hỏi "nhà ở ấp nào, con ông nào" vẫn được hỏi rất tự nhiên, vì nhiều gia đình quen biết nhau qua mấy đời.
Đám hỏi, còn gọi là lễ ăn hỏi hay lễ đính hôn, là lễ lớn thứ nhất. Nhà trai mang mâm quả sang nhà gái: trầu cau, trà rượu, bánh, trái cây, có nhà thêm heo quay. Số mâm thường là số lẻ, tuỳ điều kiện từng nhà. Hai họ ra mắt, người đại diện nhà trai thưa chuyện, nhà gái nhận lễ, đặt lên bàn thờ gia tiên, cô dâu chú rể thắp nhang. Nhiều nhà trao nữ trang cho cô dâu ngay trong lễ này.
Hiện nay không ít cặp đôi gộp đám hỏi và đám cưới vào cùng một ngày, hoặc làm đám hỏi buổi sáng và đám cưới buổi chiều, để người thân ở xa, người đi làm ca khỏi xin nghỉ nhiều lần. Gộp hay tách là chuyện hai nhà bàn với nhau, không có lệ bắt buộc, và người lớn tuổi ở đây phần lớn đã quen với cách làm gọn.
Chọn ngày, in thiệp và mời khách
Ngày cưới thường được chọn theo lịch âm, tránh những tháng nhiều nhà kiêng như tháng Bảy âm lịch, và hay rơi vào mùa khô, từ sau rằm tháng Mười đến trước Tết. Mùa khô ở Củ Chi ít mưa, dựng rạp ngoài sân không lo ướt, đường đất trong xóm khô ráo cho khách đi xe máy vào. Vì vậy cuối năm âm lịch, vào các tuần cuối, bạn sẽ thấy cả con đường có hai ba cái rạp cưới cùng lúc.
Thiệp cưới vẫn được trao tận tay cho khách quan trọng: họ hàng, hàng xóm, người lớn tuổi trong xóm, thầy cô cũ. Người ở xa hoặc bạn bè cùng chỗ làm thì có thể nhận thiệp qua tin nhắn. Với hàng xóm lớn tuổi, trao thiệp tận nhà kèm lời mời là phép lịch sự; nhắn tin không thôi dễ bị coi là xem nhẹ. Trong thiệp thường ghi giờ đãi khách và địa điểm, nếu là tiệc nhà thì có ghi số nhà hoặc tên ấp.
Người thuê trọ, công nhân cùng xưởng mời nhau đi cưới cũng nhiều. Một xưởng may hay xưởng gỗ trong vùng có khi cả tổ cùng đi một đám. Nhiều cặp công nhân quê ở xa chọn làm lễ cưới chính ở quê, rồi về đây đãi một bữa nhỏ cho bạn bè cùng chỗ làm, gọi là tiệc báo hỷ.
Ngày cưới: trình tự rước dâu và lễ gia tiên
Một đám cưới đầy đủ theo nếp Nam Bộ ở vùng này thường diễn ra theo các bước sau, mỗi nhà có thể thêm bớt:
- Nhà trai lên đường. Đoàn nhà trai gồm cha mẹ, họ hàng, người đại diện ăn nói, đội bưng mâm quả, xuất phát theo giờ đã chọn. Đoàn thường đến nhà gái sớm hơn giờ định một chút để kịp xếp hàng.
- Xin dâu. Đến nơi, người đại diện nhà trai xin phép vào nhà. Nhà gái cử người đón, nhận mâm quả. Hai bên giới thiệu thành phần, nói lời chúc.
- Lễ gia tiên nhà gái. Cô dâu chú rể thắp nhang trước bàn thờ ông bà nhà gái, lạy hoặc vái, rồi ra mắt cha mẹ và họ hàng nhà gái. Có phần trao nữ trang, lời dặn dò của cha mẹ.
- Rước dâu về nhà trai. Cô dâu theo đoàn nhà trai về. Ngày trước người ta đi bộ hoặc đi xe lôi, nay là xe hoa, xe máy, xe khách. Nhà gần thì đi bộ qua mấy con hẻm, cả xóm ra xem.
- Lễ gia tiên nhà trai. Cô dâu chú rể thắp nhang trước bàn thờ nhà trai, ra mắt họ hàng. Có nhà làm thêm lễ tơ hồng, lễ lên đèn.
- Tiệc đãi khách. Có thể ở nhà trai, nhà gái, hoặc cả hai bên đãi riêng. Tiệc thường vào buổi trưa hoặc chiều tối.
Trình tự này đang được làm gọn đi rất nhiều. Có nhà làm lễ gia tiên hai bên trong một buổi sáng, chiều thẳng ra nhà hàng. Điều được giữ kỹ nhất vẫn là lễ trước bàn thờ ông bà: với người Củ Chi, cưới mà không thưa ông bà thì chưa coi là xong.
Tiệc rạp trong xóm: cả xóm cùng làm
Ở các xóm vườn, đám cưới dựng rạp là việc của cả xóm. Trước ngày cưới một hai hôm, thanh niên trong xóm qua phụ dựng khung rạp, căng bạt, kê bàn ghế; nay phần lớn thuê trọn gói đơn vị cho thuê rạp, nhưng hàng xóm vẫn qua phụ những việc lặt vặt. Chiều trước ngày cưới là buổi "nhóm họ", người thân và hàng xóm đến ăn bữa cơm trước, phụ chuẩn bị, ngồi chơi tới khuya.
Bếp tiệc có thể do người trong nhà nấu với sự phụ giúp của chị em hàng xóm, hoặc thuê đầu bếp nấu đám đến nấu tại chỗ. Món đãi thường là món tiệc Nam Bộ quen thuộc: gỏi, súp, món nướng, lẩu, và với vùng Củ Chi thì bò là món hay có mặt. Bàn tiệc rạp nhộn nhịp, khách ngồi theo bàn, ai đến trước ngồi trước, ăn xong có thể về mà không cần đợi hết tiệc.
Tiệc rạp có cái vui của sự gần gũi, nhưng cũng có những điều phải tính với xung quanh: rạp có lấn ra đường đi chung không, loa nhạc mở đến mấy giờ, xe của khách để ở đâu. Những nhà làm khéo thường báo trước với hàng xóm hai bên, xin phép tổ trưởng hoặc trưởng ấp nếu rạp chiếm một phần lối đi, và dọn sạch ngay sau tiệc.
Tiệc nhà hàng: lựa chọn của khu phố trung tâm
Ở khu phố quanh chợ Củ Chi và dọc Quốc lộ 22, nhà ống san sát, không còn sân để dựng rạp, nên phần đông gia đình chọn đặt tiệc ở nhà hàng tiệc cưới trong vùng. Phần lễ vẫn làm ở nhà: rước dâu, lễ gia tiên, mời ít người thân. Đến giờ đãi khách thì cả hai họ và khách mời kéo ra nhà hàng.
Tiệc nhà hàng có giờ giấc rõ ràng hơn tiệc rạp: đón khách, làm lễ trên sân khấu, khai tiệc, phục vụ món theo thứ tự. Khách đến trễ quá nhiều thì vào lúc đã dọn món. Vì thế khi nhận thiệp ghi tiệc nhà hàng, nên đến đúng giờ ghi trên thiệp hoặc trễ chừng nửa tiếng là vừa, theo thói quen của khách địa phương.
Chọn tiệc rạp hay nhà hàng phần lớn là chuyện chỗ ở và sức khoẻ của người lớn trong nhà, không phải chuyện sang hèn. Nhiều gia đình gốc có sân rộng vẫn chọn nhà hàng vì không ai còn đủ sức lo bếp; ngược lại có nhà ở phố vẫn mượn sân nhà bà con dưới xóm để dựng rạp cho đúng nếp. Trong vùng có không ít cơ sở cho thuê rạp, nấu đám, nhà hàng tiệc cưới, bạn có thể tra thêm trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Đi đám cưới ở đây: những điều khách nên biết
Tiền mừng bỏ phong bì. Khách thường mừng bằng tiền trong phong bì, ghi tên bên ngoài, bỏ vào thùng mừng hoặc trao tận tay cô dâu chú rể. Mức mừng tuỳ quan hệ và khả năng, không có quy định; người mới đến có thể hỏi một người hàng xóm thân để biết mức thường gặp trong xóm.
Đi theo nhóm cũng được. Đồng nghiệp, hàng xóm hay rủ nhau đi chung một đám, ngồi chung bàn. Nếu là khách lạ trong xóm, đi cùng người quen giúp bạn biết chỗ ngồi, biết khi nào nên chào chủ nhà.
Chào chủ nhà trước khi về. Dù tiệc rạp thoải mái, trước khi về nên tìm cha mẹ cô dâu chú rể chúc mừng một câu. Đây là điều người lớn tuổi để ý hơn cả số tiền mừng.
Không lái xe sau khi uống rượu bia. Tiệc cưới ở đây hay có bia và lời mời "dô" liên tục. Đường về trên Quốc lộ 22 và các đường liên ấp ban đêm có xe tải, xe container, thiếu đèn ở nhiều đoạn. Uống thì nhờ người chở hoặc gọi xe, và từ chối khéo nếu không uống được.
Ăn mặc lịch sự vừa phải. Không cần cầu kỳ, nhưng tránh đồ đi làm lấm bẩn, dép lê. Tiệc rạp ngoài trời buổi trưa thì nóng, chọn vải mát.
Cưới hỏi giữa người gốc và người mới đến
Ngày càng nhiều đám cưới giữa con em gia đình gốc Củ Chi với người từ miền Tây, miền Trung, miền Bắc vào làm việc. Khi hai nhà ở hai vùng, khác biệt về lệ thường lộ ra ở số mâm quả, cách gọi lễ, chuyện ai đãi tiệc, cô dâu về nhà chồng ngày nào. Cách làm phổ biến là bàn trước thật kỹ, mỗi nhà làm lễ theo nếp của mình ở nhà mình, và không bắt bên kia làm theo lệ quê mình.
Với gia đình ở quê xa không thể vào đông đủ, nhiều đôi làm hai lần: một đám ở quê bên kia, một đám ở Tân An Hội. Có đôi rước dâu bằng xe khách đường dài, đi từ đêm trước để kịp giờ lành. Những chuyện ấy cần người đại diện ăn nói khéo, biết lệ cả hai bên, nên nhà nào trong xóm có người lớn tuổi rành việc cưới hỏi thường được nhờ đứng ra.
Đám cưới cũng là dịp người mới đến được nhìn nhận là người trong xóm. Một cặp công nhân thuê trọ làm đám báo hỷ nhỏ, mời chủ trọ và hàng xóm, phần lớn sẽ được đến dự và mừng. Từ đó, mối quan hệ với xóm chuyển từ quen mặt sang có qua có lại.
Câu hỏi thường gặp
Đám cưới ở Tân An Hội thường tổ chức vào tháng nào?
Phần nhiều vào mùa khô, từ khoảng tháng Mười âm lịch đến trước Tết, và đầu năm sau Tết. Mùa này ít mưa, dựng rạp ngoài trời thuận tiện, đường trong xóm khô ráo. Tháng Bảy âm lịch nhiều nhà kiêng cưới hỏi, nên đám cưới thưa hẳn. Ngày cụ thể do hai gia đình chọn theo lịch âm và tuổi của cô dâu chú rể.
Không quen chủ nhà mà được mời qua người khác thì có nên đi không?
Nếu được mời qua đồng nghiệp hay người hàng xóm, đi cùng người mời là cách tự nhiên nhất. Nên mừng một phong bì nhỏ ghi tên mình và chào chủ nhà một câu. Nếu không đi được, gửi lời chúc mừng và phong bì qua người mời cũng được coi là phải lẽ, không ai trách.
Dựng rạp đám cưới trên đường hẻm có phải xin phép không?
Rạp chiếm lòng đường, vỉa hè hay lối đi chung thì nên báo trước với tổ dân phố hoặc trưởng ấp và hàng xóm hai bên, giữ lối cho xe cứu thương, xe chữa cháy, dọn ngay sau tiệc. Quy định cụ thể về sử dụng lòng đường có thể thay đổi, nên hỏi lại ấp, khu phố hoặc Uỷ ban nhân dân xã Tân An Hội trước khi dựng.
Mở nhạc đám cưới đến mấy giờ thì hợp lý?
Theo nếp chung và quy định về tiếng ồn khu dân cư, nhạc nên vặn nhỏ vào buổi trưa và tắt trước giờ khuya để không ảnh hưởng người lớn tuổi, trẻ nhỏ, công nhân làm ca. Xung quanh có nhiều dãy trọ của người đi ca đêm, nên những nhà làm khéo thường thông báo trước và giữ âm lượng vừa phải.
Người theo đạo khác có làm lễ gia tiên không?
Mỗi gia đình theo nếp riêng. Có gia đình làm lễ ở nơi thờ phượng của mình rồi mới về nhà làm tiệc, có gia đình làm lễ ra mắt ông bà theo cách giản lược. Khi hai nhà khác nếp, hai bên bàn trước để tôn trọng nhau, khách dự chỉ cần theo sự hướng dẫn của chủ nhà.
Đám cưới ở đây có còn lễ nhóm họ chiều hôm trước không?
Còn khá phổ biến ở các xóm vườn, nhất là nhà làm tiệc rạp. Chiều trước ngày cưới, họ hàng và hàng xóm thân đến ăn bữa cơm, phụ chuẩn bị, ngồi chơi. Ở khu phố đặt tiệc nhà hàng thì buổi nhóm họ thường nhỏ, chỉ người trong nhà, có khi bỏ hẳn.