Với các gia đình gốc ở xã Tân An Hội, đám giỗ là dịp lớn nhất trong năm sau Tết. Ngày giỗ ông bà, cha mẹ được ghi kỹ theo lịch âm; đến ngày, con cháu ở xa về, nhà mời họ hàng và hàng xóm thân đến ăn giỗ. Lễ có hai phần: cúng trước bàn thờ và bữa cơm đông người sau đó.
Ở Nam Bộ nói chung và vùng Củ Chi nói riêng, đám giỗ không chỉ là việc thờ cúng. Đó là lúc anh em chia nhà, chia đất ngồi lại một mâm, là lúc người trong xóm gặp nhau, và với người mới chuyển đến, được mời ăn giỗ là dấu hiệu đã được coi như người quen. Bài này kể nếp giỗ của người ở đây, cách người trong nhà chuẩn bị và những điều khách đi ăn giỗ nên biết.
Vì sao đám giỗ nặng ký với người ở đây
Người Nam Bộ đặt bàn thờ ông bà ở gian giữa nhà, và ngày giỗ là ngày tưởng nhớ người đã khuất, thường tính theo ngày mất âm lịch. Với vùng Củ Chi, nơi đã trải qua chiến tranh dài, nhiều gia đình có nhiều ngày giỗ trong năm: ông bà, cha mẹ, chú bác, anh em hy sinh. Có nhà gần như tháng nào cũng có một ngày giỗ, lớn nhỏ khác nhau.
Ngày giỗ cũng là lúc dòng họ tự nhìn lại mình. Ai ở xa về, ai không về, con cháu đông hay thưa, ai đứng ra lo, đều được người trong họ để ý. Nhà nào lo giỗ chu đáo, mời đủ bà con, được coi là giữ nếp nhà. Ngược lại, bỏ giỗ hay làm qua loa dễ thành chuyện bàn tán trong xóm. Vì vậy, nhiều người con đi làm ở nội thành, ở tỉnh khác vẫn xin nghỉ để về nhà đúng ngày giỗ ông bà.
Ở nhiều gia đình, ai được giao giữ nhà thờ, giữ bàn thờ ông bà thì lo giỗ chính, các anh chị em góp tiền, góp công. Phần đất hương hoả, nếu còn, cũng gắn với trách nhiệm lo giỗ. Hiểu điều này giúp người mới đến hiểu vì sao chuyện đất đai trong một gia đình gốc thường dính với chuyện thờ cúng.
Tiên thường và chính giỗ: hai ngày của một đám giỗ
Một đám giỗ đầy đủ theo nếp Nam Bộ có thể kéo dài hai ngày. Các phần thường gặp ở đây:
- Cúng tiên thường vào chiều hoặc tối hôm trước ngày giỗ chính, có nơi gọi là cúng "mời". Mâm cúng đơn giản hơn, chủ yếu trong nhà và họ hàng gần, như một lời thưa mời ông bà về hưởng giỗ.
- Ngày chính giỗ là ngày lễ lớn. Buổi sáng nhà dọn mâm cúng chính, thắp nhang, người đứng đầu gia đình khấn, con cháu lần lượt lạy hoặc vái.
- Bữa giỗ đãi khách diễn ra sau khi cúng, thường buổi trưa. Họ hàng, hàng xóm, bạn bè được mời đến ăn, có nhà đãi luôn buổi chiều.
- Giỗ nhỏ, giỗ lớn: không phải giỗ nào cũng làm lớn. Giỗ ông bà, cha mẹ gần thì làm lớn; giỗ người xa đời hơn có thể chỉ cúng trong nhà.
- Giỗ hợp: một số nhà gộp vài ngày giỗ gần nhau làm một lần để con cháu khỏi về nhiều lần, nhất là khi người trẻ đều đi làm xa.
Không có lệ nào bắt buộc phải làm hai ngày. Ở khu phố quanh trung tâm, nhiều nhà chỉ cúng một buổi sáng rồi đãi cơm trưa. Ở xóm vườn, đám giỗ to có thể đông người từ chiều hôm trước cho tới tối hôm sau.
Mâm cỗ đám giỗ: món quen của bếp nhà Củ Chi
Mâm cúng giỗ ở đây là mâm cơm Nam Bộ dọn lên bàn thờ: một hai món kho, món xào, canh, gỏi, xôi hoặc chè, trái cây, bình hoa, nhang đèn, rượu trà. Món cúng thường là món người đã khuất lúc sinh thời thích ăn, nên mỗi nhà một kiểu. Có nhà cúng canh khổ qua vì ông thích, có nhà cúng thịt kho trứng vì là món bà hay nấu.
Bữa đãi khách sau cúng có thể nhiều món hơn. Với vùng ven đô như Tân An Hội, các món hay thấy là gà luộc hoặc gà xé phay, gỏi, bò xào, lẩu, cá kho, canh chua, bánh hỏi hoặc bún, cùng rau vườn nhà. Nhà nuôi bò hay có người thân bán bò thì món bò có mặt khá thường xuyên. Đám giỗ lớn có thể thuê người nấu đám, đám nhỏ thì chị em trong nhà nấu từ sáng sớm.
Nét riêng của bếp giỗ là sự tham gia của nhiều người. Từ hôm trước, chị em trong họ đã về phụ đi chợ Củ Chi, làm gà, nhặt rau, gói bánh. Bếp giỗ vì thế cũng là nơi người trong nhà gặp nhau, kể chuyện và truyền cách nấu cho lớp con cháu. Người mới về làm dâu thường học bếp nhà chồng qua những đám giỗ như vậy.
Người lo giỗ chuẩn bị những gì
Với người lần đầu được giao lo đám giỗ trong nhà, nhất là con dâu, con rể mới, các việc thường phải làm theo thứ tự sau:
- Xem lại ngày giỗ theo lịch âm, đối chiếu ra ngày dương, báo cho anh chị em trong nhà ít nhất một hai tuần trước để ai ở xa còn sắp xếp về.
- Bàn chuyện góp: anh chị em góp tiền hay mỗi người lo một phần, ai lo mâm cúng, ai lo bữa đãi khách. Nói rõ từ đầu để khỏi phiền lòng sau.
- Lên danh sách khách: họ hàng nội ngoại, hàng xóm hai bên, người lớn tuổi trong xóm, bạn bè thân của người đã khuất nếu còn.
- Đi mời người lớn tuổi tận nhà; bà con ở xa thì gọi điện. Hỏi trước người có kiêng món gì, có ăn chay không.
- Dọn bàn thờ hôm trước: lau chùi, thay nước, cắm hoa, kiểm tra đèn, lư hương, chuẩn bị nhang.
- Đi chợ sáng sớm ngày cúng hoặc chiều hôm trước, ưu tiên đồ tươi; món kho, món cần ướp có thể làm từ tối.
- Dọn mâm cúng trước, đãi khách sau: món dâng lên bàn thờ là phần đầu tiên, khách đến mới dọn mâm ăn.
Người lo giỗ không cần làm thật nhiều món. Người lớn tuổi ở đây thường nói giỗ quý ở chỗ con cháu nhớ ngày, có mặt đông đủ, chứ mâm cao cỗ đầy mà nhà vắng người thì cũng buồn.
Ai được mời và mời thế nào
Đám giỗ không cần thiệp. Người trong nhà đi mời tận nơi, hoặc gọi điện, nhắn tin cho bà con ở xa. Với hàng xóm thân và người lớn tuổi trong xóm, phép lịch sự là đến tận nhà mời trước vài ngày. Ở các xóm vườn, mời hàng xóm hai bên, nhà đối diện là chuyện thường, nhất là khi họ từng phụ giúp nhà mình lúc có việc.
Người mới đến, người thuê trọ ít khi được mời ngay. Nhưng sau một thời gian sống gần, có qua lại, việc được chủ nhà hay hàng xóm mời qua "ăn đám giỗ" khá thường gặp. Lời mời ấy là thật lòng, không phải khách sáo. Nếu đi được thì nên đi, nếu bận thì cảm ơn và nói rõ lý do.
Người ở đây gọi chung là "đi ăn đám giỗ" hay "đi đám", nhưng không có nghĩa là chỉ đến để ăn. Khách đến thường thắp một nén nhang trước bàn thờ, hỏi thăm người trong nhà, rồi mới ngồi vào mâm. Ăn xong ngồi chơi uống trà, nói chuyện một lúc rồi xin phép về.
Đi đám giỗ: mang gì, làm gì, tránh gì
Mang theo một món nhỏ. Khách thường mang trái cây, bánh, nhang đèn, chai rượu hoặc hộp trà. Có người gửi phong bì nhỏ để góp với gia chủ. Không bắt buộc, quan trọng là có mặt; người mới đến mang một bịch trái cây là vừa vặn.
Thắp nhang trước khi ngồi. Vào nhà chào chủ nhà, xin phép thắp nhang. Đứng trước bàn thờ, vái ba cái hoặc theo cách gia chủ hướng dẫn. Người không theo nếp cúng nhang có thể đứng nghiêm một lát để tỏ lòng kính trọng.
Ngồi theo sắp xếp của chủ nhà. Người lớn tuổi, khách quý thường ngồi bàn trong hoặc gần bàn thờ. Khách nhỏ tuổi ngồi phía ngoài. Nếu không rõ thì chờ chủ nhà mời chỗ.
Rượu vừa phải. Đám giỗ ở vùng này thường có rượu, bia và những màn mời qua lại. Từ chối nhẹ nhàng là được, nhất là khi phải lái xe về qua Quốc lộ 22 hay đường liên ấp ban đêm.
Tránh chuyện gây khó xử. Không nhắc chuyện chia đất, tranh chấp trong nhà, không hỏi tuổi thọ, bệnh tình người đã mất một cách tò mò. Đám giỗ là dịp tưởng nhớ, nên giữ câu chuyện nhẹ nhàng.
Giỗ của người hy sinh và nếp tri ân trong nhà
Vùng Củ Chi có nhiều gia đình có người thân hy sinh trong chiến tranh. Ở những nhà này, bàn thờ thường có ảnh người đã khuất trong quân phục hoặc tấm bằng ghi công treo trang trọng. Ngày giỗ của họ có khi không rõ, vì nhiều người hy sinh mà gia đình không biết ngày chính xác; nhà phải chọn một ngày theo giấy báo tử, theo lời kể của đồng đội, hoặc lấy một ngày tượng trưng.
Giỗ người hy sinh trong nhiều gia đình được làm như giỗ ông bà: cúng mâm cơm, mời họ hàng. Có nhà mời cả những người từng là đồng đội còn sống trong vùng. Câu chuyện bên mâm giỗ ấy thường là chuyện thời trước, kể lại cho con cháu nghe. Người ngoài đến dự nên lắng nghe, không tranh luận, không hỏi dồn.
Ngoài ngày giỗ riêng trong nhà, cuối tháng Bảy dương lịch hằng năm là dịp cả vùng tưởng nhớ người có công, nhiều nhà đi thắp nhang ở nghĩa trang liệt sĩ, đài tưởng niệm. Chuyện đó được kể riêng ở bài về ngày 27/7 của chuyên mục này; ở đây chỉ cần biết rằng trong nhiều gia đình gốc, giỗ người hy sinh là ngày được giữ nghiêm nhất.
Nếp giỗ đang thay đổi ra sao
Đô thị hoá làm thay đổi cách tổ chức giỗ. Đất vườn được chia, nhà thờ họ có khi còn lại một căn nhỏ giữa dãy nhà mới. Con cháu đi làm ca, ngày giỗ rơi vào ngày thường thì khó về đủ. Nhiều nhà dời đãi khách sang ngày cuối tuần gần nhất, còn ngày chính giỗ chỉ cúng trong nhà. Có nhà đặt món từ quán thay vì tự nấu, hoặc đãi ở nhà hàng gần chợ.
Người lớn tuổi phần đông chấp nhận những thay đổi ấy, miễn là ngày giỗ vẫn được nhớ và có người thắp nhang đúng ngày. Điều họ lo hơn là lớp trẻ không còn biết ngày giỗ, không nhớ ai là ai trên bàn thờ. Vì thế, nhiều gia đình bắt đầu ghi lại danh sách ngày giỗ, tên người, quan hệ trong họ, chụp ảnh lưu vào điện thoại cho con cháu.
Với người mới đến lập gia đình ở Tân An Hội, nhiều người mang bàn thờ ông bà từ quê vào, giữ ngày giỗ theo nếp quê mình. Có nhà vẫn về quê làm giỗ lớn, ở đây chỉ cúng nhỏ. Dần dần, các nếp giỗ của nhiều vùng sống cạnh nhau trong cùng một xóm, và hàng xóm mời nhau qua lại không phân biệt quê gốc.
Câu hỏi thường gặp
Ngày giỗ tính theo lịch âm hay lịch dương?
Theo nếp chung của người Việt, ngày giỗ tính theo ngày mất âm lịch. Một số gia đình trẻ ghi thêm ngày dương lịch tương ứng để dễ nhớ, nhưng ngày cúng chính vẫn dựa theo lịch âm, nên mỗi năm ngày giỗ rơi vào một ngày dương khác nhau. Nhiều nhà dùng lịch treo tường hoặc ứng dụng điện thoại để đối chiếu.
Đi đám giỗ có cần mừng tiền như đám cưới không?
Không bắt buộc. Khách thường mang trái cây, nhang đèn, bánh hoặc rượu trà. Có người gửi phong bì nhỏ để góp với gia chủ, nhất là họ hàng gần. Với người hàng xóm hay người mới quen, một món quà nhỏ và sự có mặt đúng giờ được quý hơn bất kỳ số tiền nào.
Được mời ăn giỗ mà không đi được thì nên làm gì?
Báo lại với người mời càng sớm càng tốt, cảm ơn và nói lý do. Nếu thân thiết, có thể ghé thắp nhang vào buổi khác trong ngày hoặc gửi món quà nhỏ qua người nhà. Người ở đây không trách người bận việc, nhưng để ý người im lặng không báo.
Người không theo nếp thắp nhang đến đám giỗ thì làm thế nào?
Bạn có thể đứng trước bàn thờ, cúi đầu hoặc đứng yên một lát để bày tỏ lòng kính trọng, rồi chào gia chủ. Chủ nhà phần lớn hiểu và không ép. Điều quan trọng là không bình phẩm về cách cúng của gia đình, giữ thái độ tôn trọng trong suốt bữa giỗ.
Đám giỗ thường bắt đầu lúc mấy giờ?
Phần cúng chính thường vào buổi sáng, bữa đãi khách vào khoảng trưa. Có nhà đãi buổi chiều tối để con cháu đi làm về kịp. Khi được mời, nên hỏi luôn giờ ăn để đến cho đúng, vì đến quá sớm thì nhà đang bận cúng, đến quá trễ thì mâm đã dọn.