Không phải ai ở xã Tân An Hội cũng làm nhà máy. Khu trung tâm thị trấn Củ Chi cũ, quanh chợ Củ Chi, dọc Quốc lộ 22, Tỉnh lộ 8 và đường Nguyễn Văn Khạ, là phố buôn bán lâu đời của cả vùng Củ Chi. Ở đây có nhiều việc: bán hàng cho cửa hàng tạp hoá, điện máy, vật liệu xây dựng; phục vụ quán ăn, quán cà phê; giao hàng; sửa xe; phụ việc cho tiệm may, tiệm tóc. Việc kiểu này linh hoạt giờ giấc, gần nhà, nhưng người làm cần biết cách thoả thuận để giữ quyền lợi.
Bài dành cho học sinh mới ra trường, người muốn làm thêm ngoài giờ, phụ nữ cần việc gần nhà để đưa đón con, và người lớn tuổi muốn làm nhẹ.
Phố chợ Củ Chi: vì sao nhiều việc dịch vụ
Trước khi bỏ cấp huyện, thị trấn Củ Chi là huyện lỵ: cơ quan huyện, ngân hàng, bưu điện, trường học, bệnh viện khu vực và chợ lớn nhất huyện đều tập trung quanh đây. Người các xã Phước Thạnh, Thái Mỹ, Trung Lập, Phước Hiệp đều lên thị trấn mua sắm, làm giấy tờ, khám bệnh. Nhờ vậy khu này có mật độ cửa hàng dày, kéo theo nhu cầu người bán hàng, người giao hàng, thợ.
Sau sáp nhập, thị trấn cũ thành phần trung tâm của xã Tân An Hội mới, nhưng thói quen của người dân chưa đổi: vẫn gọi là "lên chợ Củ Chi", "ra thị trấn". Cửa hàng vật liệu xây dựng, nội thất, điện máy vẫn phục vụ cả vùng đang xây nhà nhiều; các quán ăn sáng, quán cơm vẫn đông khách là công nhân, người đi làm giấy tờ.
Một nguồn việc khác là các nhà hàng phục vụ khách đi chơi cuối tuần ở vùng Củ Chi, nổi tiếng với món bò tơ. Quán lớn cần người phục vụ, phụ bếp, rửa chén, giữ xe, nhất là thứ bảy, chủ nhật và ngày lễ.
Đặc điểm của việc ở phố chợ là nhỏ lẻ: mỗi cửa hàng chỉ cần một hai người, ít khi tuyển ồ ạt như nhà máy. Bù lại, số cửa hàng rất nhiều và trải khắp các trục đường quanh trung tâm, nên người chịu đi hỏi vẫn có nhiều cơ hội. Nhiều chủ hàng thích nhận người ở gần, đi làm đúng giờ, ở lâu, hơn là người có kinh nghiệm nhưng hay đổi chỗ.
Những việc ngoài nhà máy hay gặp ở trung tâm xã
Bán hàng, thu ngân. Cửa hàng tạp hoá, siêu thị mini, cửa hàng điện thoại, điện máy, quần áo. Cần nhanh nhẹn, biết tính tiền, biết dùng máy tính tiền và chuyển khoản.
Phụ kho, giao hàng cho cửa hàng vật liệu. Bốc xếp xi măng, sắt thép, gạch; giao bằng xe ba gác hoặc xe tải nhỏ. Việc nặng, cần sức khoẻ và cẩn thận khi bốc vác.
Phục vụ quán ăn, cà phê. Ca sáng, ca chiều, ca tối hoặc theo giờ; cuối tuần nhiều việc hơn. Hợp với học sinh, sinh viên làm thêm.
Giao hàng, chạy xe công nghệ. Nhận đơn qua ứng dụng hoặc giao cho cửa hàng quen. Thu nhập theo đơn, tự lo xăng xe, cần điện thoại và xe tốt.
Phụ thợ sửa xe, điện lạnh, điện nước. Vừa làm vừa học nghề. Sau một thời gian có thể tự nhận việc hoặc mở tiệm.
Phụ việc tiệm may, tiệm tóc, tiệm nail. Học nghề tại chỗ, thường có giai đoạn học việc thu nhập thấp.
Tìm việc thế nào ở phố chợ
Cách phổ biến nhất ở phố chợ vẫn là hỏi trực tiếp. Nhiều cửa hàng dán giấy "cần người" trước cửa, hoặc chỉ nói với khách quen. Người tìm việc có thể đi một vòng quanh chợ Củ Chi vào buổi sáng, ghé các cửa hàng mình thấy hợp, hỏi chủ có cần người không. Đi vào giờ vắng khách, ví dụ giữa buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, chủ có thời gian nói chuyện hơn.
Cách thứ hai là nhờ người quen. Ở một khu buôn bán lâu năm, các chủ hàng biết nhau, hay giới thiệu người cho nhau. Người mới tới từ nơi khác có thể hỏi chủ trọ, hỏi người bán hàng nơi mình hay mua.
Cách thứ ba là các nhóm tìm việc trên mạng của vùng Củ Chi. Ở đây có tin thật của chủ cửa hàng, nhưng cũng có tin rao việc nhẹ lương cao để thu phí hoặc dụ làm việc không rõ ràng. Tin tốt thường ghi rõ cửa hàng gì, ở đoạn đường nào, làm giờ nào.
Khi đi hỏi việc, nên mang theo bản sao căn cước, ăn mặc gọn gàng, nói rõ mình ở đâu, làm được giờ nào, đã từng làm gì. Chủ cửa hàng nhỏ ít khi xem hồ sơ dài; điều họ để ý là người tới hỏi có thật thà, nhanh nhẹn, có ở gần để đi làm đều hay không. Nếu chủ hẹn hôm khác quay lại, hãy quay lại đúng hẹn: đó cũng là một bài kiểm tra.
Thoả thuận rõ trước khi làm: giờ, ngày nghỉ, cách trả công
Việc ở cửa hàng, quán ăn thường thoả thuận miệng. Thoả thuận miệng không sai, nhưng dễ hiểu lầm. Trước ngày đầu, nên hỏi rõ: làm từ mấy giờ tới mấy giờ, nghỉ ngày nào trong tuần, trả công theo ngày, theo tháng hay theo giờ, trả vào ngày nào, làm thêm giờ tính thế nào, có ăn trưa không, nghỉ lễ Tết ra sao.
Theo Bộ luật Lao động, công việc từ một tháng trở lên thì người sử dụng lao động, kể cả hộ kinh doanh, phải giao kết hợp đồng lao động bằng văn bản, trừ một số trường hợp luật cho phép. Thực tế nhiều hộ kinh doanh nhỏ chưa làm. Người lao động có thể đề nghị ký hợp đồng, nhất là khi làm lâu dài. Có hợp đồng, việc tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc mới có căn cứ.
Nếu chủ không ký hợp đồng, ít nhất nên ghi lại thoả thuận bằng tin nhắn: ngày bắt đầu, mức trả công đã thống nhất, giờ làm. Đây là bằng chứng khi có tranh chấp, đồng thời giúp hai bên nhớ đúng điều đã nói.
Giao hàng, chạy xe: lưu ý an toàn trên đường trung tâm
Giao hàng ở trung tâm Củ Chi cũ nghĩa là chạy nhiều trên Quốc lộ 22 và Tỉnh lộ 8, hai trục có xe tải, xe khách và xe máy công nhân cùng lúc. Đoạn quanh chợ Củ Chi buổi sáng rất đông người mua bán, xe đậu lấn đường. Giao hàng giờ này nên đi chậm, chú ý người dắt xe, người băng qua đường.
Mùa mưa, các đường nhỏ trong ấp có đoạn đọng nước, ổ gà. Người giao hàng vào Phước Hiệp, Tân An Hội cũ nên mang áo mưa, bọc hàng chống nước, kiểm tra phanh xe thường xuyên. Đi tối thì cần đèn sáng, áo có phản quang.
Với người chạy theo ứng dụng, thu nhập phụ thuộc số đơn và thời gian chạy. Chạy quá nhiều giờ liên tục làm mệt, phản xạ kém. Đặt cho mình giới hạn giờ chạy mỗi ngày và nghỉ giữa các ca là cách giữ sức khoẻ lâu dài.
Việc theo mùa: Tết, mùa cưới, mùa xây nhà
Phố chợ trung tâm Củ Chi cũ có nhịp theo mùa rất rõ. Khoảng một hai tháng trước Tết, cửa hàng quần áo, bánh kẹo, hoa kiểng, đồ trang trí cần thêm người bán, người gói quà, người giao hàng. Chợ Củ Chi đông từ sáng sớm tới tối. Đây là mùa học sinh, sinh viên về quê và người đang nghỉ việc dễ kiếm việc thời vụ nhất.
Mùa cưới, thường dồn vào những tháng cuối năm âm lịch và đầu năm, các dịch vụ tiệc cưới, cho thuê rạp, trang trí, chụp ảnh, nấu tiệc tại nhà cần phụ việc theo ngày. Việc thường làm cuối tuần, có khi kéo tới khuya, trả công theo buổi. Người nhận việc nên hỏi rõ giờ kết thúc, có lo chỗ về hay không.
Mùa khô là mùa xây nhà. Vùng Phước Hiệp, Tân An Hội cũ đang đô thị hoá, nhà mới mọc lên nhiều, kéo theo việc phụ hồ, chở vật liệu, làm cửa sắt, ốp lát, sơn nước. Việc phụ hồ nặng và có rủi ro té ngã, vật rơi; người làm cần đội mũ cứng, mang giày, không leo giàn giáo khi chưa có dây an toàn. Hết mùa xây, nhiều thợ chuyển sang làm cho các công trình nhà xưởng trong khu công nghiệp.
Làm thêm ngoài giờ nhà máy: cân giữa thu nhập và giấc ngủ
Một số công nhân ở khu Tây Bắc Củ Chi tan ca chiều rồi làm thêm ở phố chợ: phục vụ quán ăn tối, chạy giao hàng, bán hàng đêm. Thu nhập tăng, nhưng giấc ngủ bị cắt. Ngủ ít kéo dài làm phản xạ chậm, dễ tai nạn cả khi đứng máy lẫn khi chạy xe trên Quốc lộ 22.
Trước khi nhận việc thứ hai, hãy tính tổng số giờ làm trong ngày và trong tuần, cộng cả thời gian đi lại. Nếu tổng thời gian khiến bạn chỉ còn vài tiếng ngủ mỗi đêm, việc làm thêm đang lấy đi sức khoẻ để đổi lấy tiền. Một ngày nghỉ trọn vẹn mỗi tuần là mức tối thiểu nên giữ.
Kiểm tra cả hợp đồng ở nhà máy. Luật cho phép người lao động giao kết hợp đồng với nhiều người sử dụng lao động, miễn bảo đảm thực hiện đủ nội dung đã giao kết. Tuy vậy, một số công ty có quy định về bảo mật hoặc làm cho đối thủ cùng ngành; việc làm thêm ở phố chợ như bán hàng, giao hàng thường không vướng, nhưng nên đọc lại nội quy cho chắc.
Người trẻ có thể dùng việc làm thêm như một bước học nghề kinh doanh: biết cách bán, biết khách vùng này cần gì. Sau vài năm, đó là vốn để tự mở một tiệm nhỏ ở quê hoặc ngay quanh chợ Củ Chi.
Từ làm thuê ở phố chợ tới tự mở tiệm
Nhiều chủ tiệm sửa xe, tiệm điện lạnh, tiệm tóc ở trung tâm Củ Chi từng là người phụ việc. Sau vài năm học nghề, có khách quen, có vốn nhỏ, họ thuê mặt bằng trong ấp hoặc mặt tiền đường nhỏ để mở tiệm. Đây là con đường phổ biến của người không muốn vào nhà máy.
Trước khi mở tiệm, cần tìm hiểu đăng ký hộ kinh doanh, nghĩa vụ thuế, điều kiện về an toàn phòng cháy với một số ngành. Mục doanh nghiệp và kinh doanh của trang có bài riêng về chuyện này. Bạn cũng có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang để xem quanh khu mình định mở đã có những cơ sở nào cùng ngành.
Một gợi ý: trong thời gian làm thuê, hãy học cả cách chủ tiệm làm việc với khách, nhập hàng, tính giá, chứ không chỉ học tay nghề. Đó là phần quyết định tiệm mới có trụ được hay không.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh mới ra trường có tìm được việc làm thêm ở chợ Củ Chi không?
Có nhiều việc phục vụ quán, bán hàng, giao hàng hợp với người trẻ. Người chưa đủ 18 tuổi làm việc thì người sử dụng lao động phải tuân thủ quy định riêng về lao động chưa thành niên, như giới hạn giờ làm và công việc được phép.
Làm cho hộ kinh doanh có được đóng bảo hiểm xã hội không?
Nếu có hợp đồng lao động thuộc diện bắt buộc thì hộ kinh doanh cũng phải tham gia bảo hiểm xã hội cho người lao động. Nếu không có hợp đồng, bạn có thể tự tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện để tích luỹ cho lương hưu.
Chủ cửa hàng hứa trả công mà trả thiếu thì làm sao?
Trước hết nói chuyện trực tiếp, đưa ra tin nhắn thoả thuận. Nếu không được, có thể nhờ hoà giải ở ấp hoặc gửi đơn tới cơ quan quản lý lao động. Lưu giữ bằng chứng về ngày làm và mức thoả thuận rất quan trọng.
Làm giao hàng ở Củ Chi cần chuẩn bị gì?
Cần xe máy tốt, giấy phép lái xe, điện thoại có định vị, áo mưa, túi giữ hàng. Nên biết rõ các đường trong ấp của Tân An Hội, Phước Hiệp và giờ đông xe trên Quốc lộ 22, Tỉnh lộ 8 để chạy an toàn.
Có nên học nghề sửa xe ở tiệm thay vì vào trường nghề?
Học ở tiệm cho tay nghề thực tế nhanh, học ở trường cho kiến thức nền và chứng chỉ. Nhiều người kết hợp: học khoá ngắn ở cơ sở giáo dục nghề nghiệp, rồi vào tiệm làm để có kinh nghiệm thật.