Tết ở khu trung tâm Củ Chi cũ, nay thuộc xã Tân An Hội, mang đủ nếp Tết Nam Bộ: đưa ông Táo ngày 23 tháng Chạp, đi thăm và dọn mộ ông bà cuối năm, chưng mai vàng, bày mâm ngũ quả, gói bánh tét, kho nồi thịt hột vịt, chiều 30 cúng rước ông bà và mùng 3 hoặc mùng 4 cúng đưa. Điểm riêng ở đây là chợ Tết ven quốc lộ rất đông và một lớp người ở trọ đông đảo về quê hoặc ở lại ăn Tết xa nhà.
Bài này đi theo nhịp những ngày cuối năm đến đầu năm của một gia đình ở Tân An Hội, nói những gì người gốc vẫn làm, những gì đã đổi, và người mới chuyển đến ăn Tết lần đầu ở đây nên biết gì. Lịch nghỉ, giờ chợ, giờ xe mỗi năm khác nhau; những chi tiết đó nên kiểm lại gần ngày.
Từ đưa ông Táo đến ngày dọn mộ: tháng Chạp bận rộn
Tháng Chạp là tháng các gia đình ở đây dọn dẹp nhà cửa, sơn lại cổng, lau bàn thờ, thay cát lư hương. Ngày 23 tháng Chạp, nhiều nhà cúng đưa ông Táo, mâm cúng thường có trái cây, chè, bánh và đồ cúng bằng giấy. Sau ngày này, không khí Tết bắt đầu rõ: người đi làm xa về, các tiệm tạp hoá chất đầy hàng, nhà nhà phơi chiếu, giặt rèm.
Nét riêng của vùng Củ Chi là việc đi thăm mộ cuối năm. Nhiều gia đình gốc còn mộ ông bà trong đất vườn hoặc ở nghĩa địa của làng. Những ngày cuối tháng Chạp, con cháu ra nhổ cỏ, quét lá, sơn lại mộ, đặt bình hoa, thắp nhang mời ông bà về ăn Tết. Việc này làm trước khi cúng rước ông bà, thường trong khoảng từ rằm đến 28 tháng Chạp.
Ở các khu trọ, tháng Chạp là tháng tính toán: ai về quê, ai ở lại, đặt vé xe lúc nào. Chủ trọ và người thuê thường bàn chuyện giữ phòng, đóng tiền những tháng Tết. Không ít xưởng, công ty cho nghỉ sớm, nên từ khoảng 25 tháng Chạp khu trọ vắng dần.
Chợ Tết ở khu trung tâm: đông nhất từ 27 đến chiều 30
Chợ Củ Chi và dãy buôn bán dọc quốc lộ ở khu trung tâm là nơi người trong vùng đổ về sắm Tết. Những ngày cuối năm, hàng hoá tràn ra hai bên đường: hoa mai, hoa cúc, vạn thọ, dưa hấu, mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài cho mâm ngũ quả, củ kiệu, dưa cải, lạp xưởng, bánh mứt, lá chuối gói bánh. Người ở các xã phía bắc của Củ Chi cũ cũng chạy xuống đây mua sắm, nên đường rất đông.
Vì chợ nằm sát trục quốc lộ có xe tải, xe khách lưu thông, đi chợ Tết ở đây cần cẩn thận hơn đi chợ trong hẻm. Nên đi buổi sáng sớm, gửi xe đúng chỗ, không dừng giữa đường để mua hàng, giữ túi xách phía trước. Trẻ nhỏ nên để ở nhà hoặc có người lớn nắm tay.
Ngoài chợ chính, những ngày cuối năm còn mọc ra các điểm bán tạm: bãi bán mai, cúc ở các khoảng đất trống, sạp bán dưa hấu chất đống trước hiên nhà, xe chở lá chuối, lá dong dừng bên đường. Người ở Phước Hiệp và Tân An Hội cũ có khi không cần ra chợ trung tâm vì các tiệm trong xóm cũng nhập đủ hàng Tết. Ra chợ trung tâm lúc này với nhiều người là để thấy không khí Tết hơn là vì thiếu thứ gì.
Chiều 30 là lúc chợ tan nhanh. Nhiều người bán hoa, bán trái cây giảm giá mạnh để dọn về, người mua canh giờ này để mua rẻ. Tuy nhiên, những món cần cho mâm cúng chiều 30 thì nên mua trước một hai ngày, đừng để sát giờ. Mùng 1, mùng 2, phần lớn sạp đóng; chợ thường họp lại dần từ mùng 4, mùng 6, tuỳ năm.
Mâm ngũ quả và món ăn Tết của nhà Nam Bộ
Mâm cúng Tết ở đây đi theo nếp chung của người Nam Bộ. Bảng dưới đây ghi những thứ thường có và cách người ta hiểu chúng, không phải quy định bắt buộc:
| Thứ | Thường gồm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mâm ngũ quả | Mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung; thêm dưa hấu, thơm (dứa) | Đọc chệch thành "cầu vừa đủ xài"; nhiều nhà tránh chuối vì tên gọi |
| Hoa chưng | Mai vàng, vạn thọ, cúc, đôi khi lan | Mai chưng giữa nhà, vạn thọ đặt hai bên bàn thờ |
| Bánh | Bánh tét nhân đậu xanh mỡ, nhân chuối; bánh in, bánh phồng | Nhiều nhà vẫn gói bánh tét đêm 28, 29 và canh nồi bánh cả đêm |
| Món mặn | Thịt kho hột vịt, canh khổ qua dồn thịt, chả giò, gà luộc | Canh khổ qua với ý mong cái khổ qua đi |
| Món ăn kèm | Dưa cải, củ kiệu, dưa giá | Ăn kèm thịt kho cho đỡ ngán |
| Bánh mứt | Mứt gừng, mứt dừa, hạt dưa, kẹo | Để mời khách đến chúc Tết |
Nhiều gia đình trẻ bây giờ mua sẵn bánh tét, đặt mâm cúng ở cửa hàng thay vì tự làm. Người gốc thì vẫn coi việc cả nhà ngồi gói bánh, kho thịt là một phần của Tết, không chỉ là chuyện có món ăn.
Cúng rước ông bà chiều 30 và những ngày đầu năm
Chiều 30 Tết là thời điểm quan trọng nhất trong nhà. Gia đình bày mâm cỗ lên bàn thờ, thắp nhang mời ông bà về ăn Tết cùng con cháu. Ở nhiều nhà gốc Củ Chi, người lớn tuổi nhất đứng khấn, con cháu lần lượt lạy theo thứ bậc. Sau đó cả nhà ăn bữa cơm tất niên, nói chuyện năm cũ.
Đêm giao thừa, nhiều nhà cúng trời đất trước sân với bàn nhỏ, nhang đèn, trái cây. Người trẻ có thể đi chơi, xem pháo hoa nếu có tổ chức, nhưng đa phần gia đình ở vùng ven thích quây quần ở nhà. Sáng mùng 1, con cháu mừng tuổi ông bà, cha mẹ, người lớn lì xì trẻ nhỏ. Người ta kiêng cãi cọ, kiêng quét nhà, kiêng làm vỡ đồ trong ngày đầu năm.
Mùng 2, mùng 3 là ngày đi thăm họ hàng, thăm thầy cô, hàng xóm. Ở xóm gốc, người ta đi từ nhà này sang nhà kia, mỗi nhà ngồi một lát, uống ly trà, ăn miếng mứt. Đến mùng 3 hoặc mùng 4, tuỳ nhà, gia đình cúng đưa ông bà, kết thúc Tết trong nhà. Sau đó mọi người dần trở lại làm việc.
Trong mấy ngày Tết, bàn thờ được giữ nhang khói liên tục, mâm cơm dâng ông bà được thay mỗi bữa như mời người trong nhà cùng ăn. Nhiều nhà kiêng dọn mâm ngũ quả, hạ cây mai trước khi cúng đưa. Con cháu đi xa về cũng ghé thắp nhang trước khi làm việc khác, coi đó như lời chào ông bà. Những nếp này không ai bắt buộc, nhưng người gốc Củ Chi giữ khá đều, kể cả trong những gia đình đã chuyển hẳn ra phố.
Tết của dân phố chợ: bán đến chiều 30, mở hàng đầu năm
Với những gia đình buôn bán ở khu trung tâm, Tết là mùa bận nhất năm chứ không phải mùa nghỉ. Từ giữa tháng Chạp, tiệm tạp hoá, tiệm quần áo, tiệm bánh mứt nhập hàng nhiều gấp mấy lần ngày thường, cả nhà thay phiên đứng quầy, con cái đi học về cũng ra phụ. Ăn uống những ngày này thường qua loa, mâm cơm tất niên có khi dọn muộn vì phải bán đến chiều tối 30 mới đóng cửa.
Bù lại, khi đã đóng cửa thì dân phố chợ nghỉ thật. Mùng 1, mùng 2 dãy phố trung tâm vắng hẳn, cửa sắt kéo xuống, chỉ còn vài quán cà phê, cửa hàng tiện lợi mở. Nhiều gia đình về quê nội, quê ngoại ở các xã khác của Củ Chi cũ hoặc đi thăm họ hàng ở Hóc Môn, Tây Ninh.
Ngày mở hàng đầu năm được chọn kỹ. Nhiều chủ tiệm mở cửa vào một ngày họ cho là tốt, cúng ông Địa, Thần Tài trước khi bán, và để ý người mua hàng đầu tiên. Người mua đầu năm ở các tiệm quen nên vui vẻ, không trả giá gắt; đó là phép lịch sự nhỏ mà người bán rất nhớ. Đến khoảng mùng 6 trở đi, phố trung tâm gần như trở lại nhịp buôn bán bình thường.
Tết của người ở trọ: về quê hay ở lại
Tân An Hội có nhiều người lao động từ nơi khác đến. Với họ, Tết là chuyện lớn và tốn kém: tiền vé xe, quà về quê, mất mấy ngày công. Những năm làm ăn khá, khu trọ gần như vắng tanh từ 26, 27 tháng Chạp. Những năm khó khăn hơn, nhiều người ở lại, gom lại vài phòng nấu chung một mâm cơm chiều 30.
Người ở lại thường thấy Tết ở đây buồn vì chợ đóng, quán đóng. Vài mẹo nhỏ giúp mấy ngày này dễ chịu hơn: mua dự trữ đồ khô, gạo, mì, nước uống trước 29; hỏi chủ trọ trước chuyện điện nước trong những ngày nghỉ; ghi số điện thoại người thân và nơi khám bệnh gần nhất phòng khi cần. Nếu được hàng xóm gốc mời qua ăn Tết, nên nhận lời; đó là cách người gốc chào đón người mới.
Với chủ nhà trọ, Tết cũng là lúc xem lại an ninh dãy trọ khi người thuê đi vắng: khoá cửa, ngắt điện thiết bị không cần, nhờ hàng xóm trông chừng. Những vụ trộm vặt dịp Tết ở khu trọ vắng người thường xảy ra vì quên những việc đơn giản này.
Những điều người mới đến ăn Tết lần đầu ở đây nên biết
Chúc Tết hàng xóm. Mùng 1 đến mùng 3, sang chào hàng xóm hai bên, nhất là nhà có người lớn tuổi. Không cần quà lớn; một hộp bánh, ít trái cây là đủ. Câu chúc ngắn gọn, mừng sức khoẻ, làm ăn khá là được.
Kiêng ngày đầu năm. Một số nhà gốc kiêng người lạ đến nhà sáng mùng 1, chờ người "xông đất" do gia đình chọn. Nếu không chắc, nên đợi đến chiều mùng 1 hoặc sang mùng 2 mới đi chúc Tết hàng xóm.
Đi lễ đình, chùa đầu năm. Nhiều người đi chùa, đình ngày mùng 1 hoặc rằm tháng Giêng để cầu bình an. Khách đi cùng nên giữ trật tự, không chen lấn, ăn mặc lịch sự.
Đi đường dịp Tết. Những ngày cuối năm, quốc lộ qua khu trung tâm rất đông xe khách, xe chở hàng, người đi chợ. Sau mùng 1 thì vắng hẳn. Ra đường trong những ngày này nên đi chậm, không uống rượu bia khi lái xe.
Giữ yên tĩnh. Nhạc mở to, hát karaoke đến khuya trong những ngày Tết vẫn dễ gây khó chịu cho nhà bên cạnh có người già, trẻ nhỏ. Tết vui nhưng vẫn nên giữ giờ.
Câu hỏi thường gặp
Chợ Củ Chi nghỉ Tết từ ngày nào đến ngày nào?
Không có lịch cố định cho mọi sạp. Thường chợ họp đông đến chiều 30, phần lớn sạp nghỉ mùng 1 đến mùng 3, rồi mở lại dần từ mùng 4 trở đi, sạp đồ tươi mở sớm hơn sạp quần áo. Muốn chắc, hỏi trực tiếp người bán quen vài ngày trước Tết.
Nhà gốc Củ Chi thường cúng đưa ông bà vào ngày nào?
Phần lớn cúng đưa ông bà vào chiều mùng 3, một số nhà làm vào mùng 4 hoặc mùng 5, tuỳ theo lệ của gia đình và ngày đi làm lại. Người ở trọ trong nhà gốc không cần tham gia, nhưng nên tránh làm ồn, kéo đồ đạc trong lúc gia đình đang cúng.
Có nên mua mai ở chợ ven quốc lộ không?
Mua được, nhưng nên chọn chậu mai còn nụ nhiều, lá xanh, gốc chắc, và hỏi kỹ cách chăm để hoa nở đúng Tết. Mai cắt cành thì tàn nhanh hơn. Không có giá chuẩn; giá thay đổi theo năm, theo ngày, nên đi vài chỗ trước khi mua.
Người ở trọ ở lại ăn Tết thì ăn uống thế nào khi quán đóng?
Nên mua dự trữ gạo, mì, đồ hộp, trứng, rau củ để lâu trước ngày 29. Từ mùng 2, mùng 3 đã có vài quán và tiệm tạp hoá mở lại. Các cửa hàng tiện lợi ven quốc lộ thường mở nhiều ngày hơn. Nấu chung với vài phòng bên cạnh vừa đỡ tốn vừa đỡ buồn.
Tết ở Tân An Hội có bắn pháo hoa không?
Việc tổ chức bắn pháo hoa phụ thuộc vào kế hoạch của thành phố và chính quyền địa phương từng năm, không cố định. Nên theo dõi thông báo chính thức gần Tết. Người dân tự đốt pháo nổ là vi phạm quy định, dễ gây tai nạn, nên tránh tuyệt đối.
Rằm tháng Giêng ở đây có gì đặc biệt?
Rằm tháng Giêng là ngày nhiều người đi chùa, cúng tại nhà để cầu bình an cả năm. Các chùa trong vùng đông người hơn ngày thường. Với nhiều gia đình, rằm tháng Giêng cũng là mốc khép lại không khí Tết, sau đó mọi việc trở lại nhịp thường ngày.