Người sống ở xã Tân An Hội hôm nay có ba lớp khá rõ: các gia đình gốc Củ Chi đã ở đây nhiều đời, lớp buôn bán và làm việc quanh khu chợ, cơ quan của thị trấn huyện lỵ cũ, và lớp người mới đến thuê trọ, mua đất để đi làm ở xưởng, khu công nghiệp trong vùng. Ba lớp ấy sống xen nhau trên cùng những con hẻm, nên nếp sống ở đây vừa có chất phố chợ vừa còn chất làng.
Từ 1/7/2025, xã Tân An Hội mới được lập từ thị trấn Củ Chi, xã Phước Hiệp và xã Tân An Hội cũ. Nhiều người vẫn quen nói "lên thị trấn", "về Phước Hiệp", và cách gọi đó còn lâu mới đổi. Bài này tả những người đang sống ở đây là ai, họ làm gì, nói năng, xưng hô ra sao, và người mới chuyển đến nên để ý những gì để sống cho yên, được hàng xóm quý. Đây là mô tả nếp sống chung, không phải khuôn để đóng vào từng người.
Lớp người gốc: những gia đình bám đất qua nhiều thế hệ
Vùng đất Củ Chi được khai phá từ khoảng thế kỷ 17–18, khi lưu dân từ miền Trung theo các đợt khẩn hoang vào Gia Định, lập làng ở những gò đất cao ráo. Con cháu các gia đình ấy vẫn còn ở Phước Hiệp, Tân An Hội cũ và cả trong khu thị trấn. Dấu hiệu dễ thấy là nhà có đất vườn rộng phía sau, có khi có mộ ông bà ngay trong vườn, bàn thờ gia tiên đặt chính giữa nhà trên và một cuốn gia phả hay tờ giấy ghi ngày giỗ được giữ kỹ.
Thế hệ lớn tuổi lớn lên với ruộng lúa, rẫy, vườn cây và bò. Nhiều người trải qua thời chiến tranh ác liệt ở vùng này, nên trong nhiều nhà có người thân đã hy sinh, có bàn thờ ghi công. Thế hệ con cái thì phần lớn đã rời ruộng: đi làm công nhân, làm thợ, mở tiệm, đi học rồi làm việc ở nội thành và về nhà mỗi tối. Đất vườn của gia đình được chia, tách thửa, cất nhà cho con hoặc bán bớt. Chính sự chuyển đổi đó làm cho một nhà gốc Củ Chi có khi vừa giữ bàn thờ, ngày giỗ đúng lệ xưa, vừa sống nhịp của người làm công ăn lương.
Với người mới đến, những gia đình gốc thường là nơi giữ thông tin của xóm: ai là trưởng tộc, đình làng cúng ngày nào, con đường này trước kia tên gì. Hỏi chuyện họ một cách lễ phép là cách nhanh nhất để hiểu chỗ mình đang ở.
Dân phố chợ: nhịp sống quanh khu trung tâm thị trấn cũ
Thị trấn Củ Chi là huyện lỵ, nên khu trung tâm dọc Quốc lộ 22 quen với cảnh nhà phố mặt tiền buôn bán, chợ Củ Chi họp từ sáng sớm, các cơ quan, trường học, ngân hàng, tiệm vàng, tiệm thuốc tây san sát. Người sống ở đây phần lớn làm thương mại và dịch vụ: bán hàng ở chợ, mở tiệm tạp hoá, tiệm điện thoại, quán ăn, sửa xe, cho thuê phòng. Có cả lớp viên chức, giáo viên, nhân viên y tế từng làm việc ở các cơ quan của huyện cũ.
Nhịp ngày của dân phố chợ bắt đầu rất sớm. Bạn sẽ thấy người bán rau, bán thịt dọn hàng từ lúc trời còn tối, quán cà phê, quán hủ tiếu mở từ năm sáu giờ sáng phục vụ người đi làm, xe chở hàng lên xuống trước giờ cao điểm. Buổi trưa nắng thì phố chậm lại, nhiều tiệm khép bớt cửa. Chiều tối là lúc đông nhất: người đi làm về ghé chợ chiều, mua đồ ăn, trẻ con ra sân chơi, quán nước vỉa hè đông người.
Đặc điểm của dân phố chợ là quen biết rộng. Người bán hàng biết mặt khách quen, biết nhà ai có đám, ai mới dọn tới. Nếu bạn cần tìm thợ, hỏi chỗ làm giấy tờ, hỏi đường, người bán hàng ở chợ thường là người chỉ đường đầu tiên.
Người mới đến: công nhân, người thuê trọ và gia đình trẻ
Mấy chục năm nay, vùng Củ Chi hút người lao động từ miền Tây, miền Trung, miền Bắc đến làm ở các khu công nghiệp trong vùng, xưởng may, xưởng gỗ, kho bãi, công trình xây dựng. Họ thuê phòng trọ trong các dãy nhà quanh trung tâm và ven các trục đường lớn, một số dành dụm mua đất, cất nhà và ở hẳn. Thêm vào đó là những gia đình trẻ từ nội thành dọn ra vì nhà đất ven đô dễ tiếp cận hơn, vẫn đi làm trong thành phố hằng ngày.
Người mới mang theo giọng nói, món ăn, thói quen của quê mình. Trong cùng một con hẻm có thể có nhà nói giọng Nghệ, nhà nói giọng Huế, nhà nói giọng Bạc Liêu. Quán bún bò, quán bún chả, quán mì Quảng mọc lên cạnh quán hủ tiếu, bánh canh, là theo chân những người này. Dần dần, con cái họ học trường trong xã, nói giọng Sài Gòn và coi đây là quê thứ hai.
Khoảng cách giữa người gốc và người mới chủ yếu nằm ở nhịp sống chứ không ở thiện cảm: công nhân đi ca, về khuya, ít có mặt trong các việc chung của xóm; người gốc thì quen nếp có việc gì cả xóm cùng biết. Hiểu điều đó giúp hai bên bớt va chạm vì những chuyện nhỏ như giờ giấc, tiếng ồn, chỗ để xe.
Ba làng cũ, ba sắc thái trong một xã
Dù đã chung một tên xã, ba đơn vị cũ vẫn để lại dấu vết rõ trong cách sống. Khu thị trấn cũ dọc Quốc lộ 22 là phố: nhà ống san sát, ít đất vườn, người ta sống bằng buôn bán và lương. Đi vào Phước Hiệp cũ, nhà thưa dần, còn ruộng, vườn, chuồng bò, nhịp ngày đi theo việc đồng áng và giờ tan ca của con cái. Tân An Hội cũ nằm xen giữa, vừa có những trục đường đông xe, dãy trọ, xưởng nhỏ, vừa có xóm vườn yên tĩnh phía sau.
Sự khác nhau đó thể hiện ở nhiều việc nhỏ. Ở phố, đám tiệc thường đặt nhà hàng, hàng xóm biết nhau qua mặt tiền. Ở xóm vườn, đám tiệc còn dựng rạp trước sân, cả xóm phụ nấu, người ta biết nhau qua nhiều đời. Người lớn tuổi ở các xóm cũ vẫn tự giới thiệu là "người Phước Hiệp", "người Tân An Hội" theo làng, chứ không theo tên xã mới.
Người mới chuyển đến nên để ý mình đang ở phần nào của xã, vì nếp sinh hoạt, giờ giấc và cách hàng xóm đối xử với nhau ở mỗi phần một khác. Ở phố thì giữ lối đi, giữ vỉa hè; ở xóm vườn thì để ý chuyện ranh đất, cây cối, vật nuôi của nhà bên.
Xưng hô và cách nói chuyện kiểu Nam Bộ ở đây
Gọi theo thứ. Người Nam Bộ gọi con trưởng là Hai, rồi Ba, Tư, Năm cho tới Út. Ở Tân An Hội, người lớn tuổi thường gọi nhau "anh Tư", "cô Sáu", "bà Bảy" thay vì tên thật. Bạn nghe người ta gọi "chú Năm bán gạo" thì đó vừa là thứ bậc trong nhà, vừa là tên gọi quen của cả xóm.
"Dạ" là chữ mở đầu an toàn. Trả lời người lớn tuổi bằng "dạ" trước rồi mới nói tiếp là phép lịch sự cơ bản. Người trẻ gọi người lớn bằng cô, chú, bác, dì; người ngang tuổi gọi anh, chị. Gọi trống không, nhất là với người bán hàng lớn tuổi, dễ bị coi là thiếu lễ.
Nói thẳng, ít vòng vo. Người ở đây quen nói thẳng điều mình nghĩ, giá bao nhiêu nói bấy nhiêu, không thích thì nói không. Điều đó không phải là thô, mà là cách giao tiếp ít rào đón. Người mới đến từ vùng quen nói vòng có thể thấy hơi bất ngờ lúc đầu.
Mời là mời thật. Khi được mời "vô nhà uống ly nước", "ở lại ăn cơm", lời mời phần lớn là thật lòng. Từ chối thì nhẹ nhàng, có lý do; nhận thì cảm ơn, đừng ngại. Đi ngang nhà hàng xóm đang có tiệc nhỏ, được kêu vô, ngồi một lát rồi xin phép về là vừa.
Từ ngữ địa phương. Nghe "bển" là bên ấy, "ổng, bả" là ông ấy, bà ấy, "dìa" là về, "hổng" là không. Người lớn tuổi dùng nhiều từ cũ của vùng ruộng rẫy. Hỏi lại khi không hiểu là chuyện bình thường, không ai cười.
Những giá trị người ở đây coi trọng
Hiếu với ông bà, cha mẹ là điều được nhìn thấy rõ nhất. Ngày giỗ được giữ đúng, con cháu đi làm xa cũng cố về; nhà nào bỏ giỗ dễ bị lời ra tiếng vào. Người già trong nhà được hỏi ý kiến trong các việc lớn như cưới hỏi, cất nhà, chia đất.
Có qua có lại với hàng xóm là nếp sống của làng. Nhà có đám thì xóm phụ dựng rạp, nấu nướng; nhà có người bệnh thì có người qua thăm. Người mới đến được mời đám tiệc mà không đi, cũng không gửi lời, thì lần sau khó được mời. Ngược lại, chỉ cần có mặt đúng lúc, phụ một tay, là được coi như người trong xóm.
Biết ơn người đi trước thể hiện qua cách người Củ Chi nhắc tới người có công với làng, người hy sinh trong chiến tranh, các gia đình có công. Những câu chuyện ấy được kể trong nhà nhiều hơn là trên sân khấu, và người mới nên nghe với sự tôn trọng.
Làm ăn tử tế, giữ chữ tín là điều dân phố chợ coi trọng. Mua chịu, hẹn trả, giới thiệu khách cho nhau đều dựa vào sự tin cậy lâu năm. Mất uy tín một lần thì cả chợ đều biết.
Mới chuyển đến Tân An Hội: làm quen thế nào cho tự nhiên
Không có công thức chung, nhưng những việc nhỏ dưới đây giúp người mới hoà nhập nhanh hơn và tránh được phần lớn hiểu lầm:
- Chào hàng xóm hai bên và nhà đối diện trong tuần đầu, nói rõ mình từ đâu tới, làm nghề gì, ở với ai. Người ở đây thích biết rõ người bên cạnh mình là ai.
- Làm thủ tục cư trú theo quy định ngay khi ổn định chỗ ở, và hỏi chủ nhà hoặc người phụ trách ấp, khu phố về các việc chung như thu gom rác, giờ giấc trong hẻm.
- Đi chợ gần nhà vài lần, mua ở vài sạp quen. Người bán hàng sẽ nhớ mặt bạn và là nguồn tin đáng tin cậy về những gì đang diễn ra trong xóm.
- Giữ giờ yên tĩnh buổi tối, để xe gọn, không đổ nước, rác ra đường hẻm. Va chạm hàng xóm ở đây phần lớn bắt đầu từ những việc này.
- Khi có đám giỗ, đám cưới, đám tang trong xóm, hỏi người quen nên làm gì: đi viếng, gửi phong bì, hay chỉ cần sang thăm. Có mặt một lần đáng giá hơn mười lời chào.
- Tham gia một hoạt động chung, như dọn vệ sinh hẻm, góp tiền sửa đèn đường, tập thể dục buổi sáng ở sân chung. Đó là chỗ người gốc và người mới gặp nhau tự nhiên nhất.
Điều quan trọng nhất là kiên nhẫn. Người gốc quen nhìn người mới một thời gian rồi mới thân; sau vài cái Tết ở cùng một xóm, khoảng cách ấy thường tự biến mất.
Câu hỏi thường gặp
Người ta vẫn gọi là "thị trấn Củ Chi", vậy ghi địa chỉ thế nào cho đúng?
Từ 1/7/2025 không còn thị trấn Củ Chi, khu trung tâm cũ nay thuộc xã Tân An Hội, TP Hồ Chí Minh. Trong giấy tờ mới bạn ghi theo địa chỉ mới; còn khi nói chuyện, chỉ đường thì cứ dùng "thị trấn" vì ai cũng hiểu. Lưu ý xã Củ Chi mới là một xã khác ở phía nam, không phải khu thị trấn cũ.
Người gốc Củ Chi có khó gần với người mới đến không?
Phần lớn không khó gần, chỉ cần thời gian. Người gốc quen sống trong xóm biết mặt nhau nên thường quan sát người mới một thời gian. Chào hỏi đều đặn, giữ nếp chung của hẻm và có mặt trong đám tiệc của hàng xóm là đủ để được coi như người trong xóm sau vài tháng.
Người miền Bắc, miền Trung vào đây sống có bị phân biệt không?
Vùng này đã quen người nhiều miền đến làm ăn từ lâu, nhiều xóm có cả người ba miền sống cạnh nhau. Va chạm nếu có thường đến từ giờ giấc, tiếng ồn, chỗ để xe chứ ít khi vì giọng nói hay quê quán. Cư xử lịch sự, giữ chữ tín trong làm ăn thì được đối xử như mọi người khác.
Có cần đi chào trưởng ấp hay khu phố khi mới đến không?
Không bắt buộc phải đến chào, nhưng nên biết người phụ trách ấp, khu phố nơi mình ở là ai để hỏi khi cần về cư trú, thu gom rác, an ninh trong hẻm. Chủ nhà trọ hoặc hàng xóm lâu năm thường chỉ cho bạn. Thủ tục cư trú thì làm theo quy định hiện hành, qua công an xã hoặc ứng dụng chính thức.
Muốn tìm hiểu chuyện xưa của làng thì hỏi ai?
Người cao tuổi trong các gia đình gốc, người giữ đình, ban quý tế của đình làng là những người nhớ nhiều chuyện nhất. Đến vào buổi sáng ngày thường, xin phép rồi hỏi, ghi chép cẩn thận. Chuyện truyền miệng có khi mỗi người kể một khác, nên nghe nhiều người và đừng coi một lời kể là sự thật tuyệt đối.
Tân An Hội có giống các xã khác của Củ Chi cũ không?
Giống ở nếp làng Nam Bộ và ký ức chung của vùng Củ Chi, nhưng khác ở chỗ có khu trung tâm huyện lỵ cũ nên đông dân phố chợ, nhiều dịch vụ, nhịp sống nhanh hơn. Các xã phía bắc như An Nhơn Tây, Nhuận Đức còn đậm chất ruộng vườn hơn, còn xã Củ Chi mới ở phía nam đông công nhân khu công nghiệp.