Nông nghiệp công nghệ cao ở vùng Củ Chi chủ yếu là nhà màng trồng dưa lưới, rau, ớt, cà chua; nhà lưới trồng rau an toàn; rau thuỷ canh; trại nấm; và hệ thống tưới, bón phân tự động. Phía bắc vùng Củ Chi, trên đất xã Phạm Văn Cội cũ, có Khu Nông nghiệp công nghệ cao của thành phố, nơi nghiên cứu, chuyển giao kỹ thuật và ươm tạo doanh nghiệp nông nghiệp. Người ở Tân An Hội muốn làm theo hướng này có điều kiện thuận về khoảng cách, nhưng vẫn phải giải bài toán đất, vốn, kỹ thuật và đầu ra.
"Công nghệ cao" dễ bị hiểu là cứ dựng nhà màng là thành công. Thực tế có không ít mô hình trong vùng thua lỗ vì đầu tư lớn mà không có kỹ thuật vận hành hay không bán được hàng. Bài này nói rõ các mô hình thường gặp, điều kiện cần có trước khi đầu tư, rủi ro hay bị bỏ qua, và nơi học, nơi hỏi trước khi bỏ vốn.
Các mô hình thường gặp trong vùng
Bảng dưới mô tả ngắn các mô hình nông nghiệp công nghệ cao người dân vùng Củ Chi đang làm. Mức vốn không nêu con số vì khác nhau rất nhiều theo vật liệu và quy mô:
| Mô hình | Cách làm | Cần nhất | Rủi ro chính |
|---|---|---|---|
| Nhà màng trồng dưa lưới | Trồng trong giá thể hoặc túi, tưới nhỏ giọt kèm phân, treo dây | Kỹ thuật dinh dưỡng, kiểm soát nhiệt độ, đầu ra | Bệnh hại trong nhà màng, dưa xấu mẫu, giá xuống khi nhiều người cùng trồng |
| Nhà lưới trồng rau an toàn | Rau trồng đất có lưới che côn trùng, tưới phun | Nguồn nước sạch, hợp đồng bán | Nấm bệnh mùa mưa, lưới hỏng |
| Rau thuỷ canh | Rau trồng trên giàn ống hoặc máng có dung dịch dinh dưỡng tuần hoàn | Điện ổn định, dung dịch đúng, nước sạch | Mất điện làm hỏng rau, rêu tảo, chi phí dung dịch |
| Trại nấm | Nuôi trồng nấm trên phôi trong nhà kín, giữ ẩm | Phôi giống tốt, vệ sinh, độ ẩm | Nhiễm mốc, phôi kém |
| Tưới bón tự động cho ruộng cũ | Gắn hẹn giờ, cảm biến độ ẩm cho ruộng rau, vườn cây sẵn có | Điện, nguồn nước, bảo trì | Thiết bị hỏng khi không có người sửa |
Điểm chung của các mô hình này là chuyển rủi ro thời tiết thành rủi ro kỹ thuật và thị trường. Mưa nắng ít ảnh hưởng hơn, nhưng một lỗi pha dinh dưỡng hay một đợt nấm bệnh trong nhà kín có thể làm hỏng cả vụ, còn sản lượng lớn mà không có người mua thì càng lỗ nặng.
Điều kiện về đất và hạ tầng ở Tân An Hội
Nhà màng, nhà lưới là công trình đầu tư vài năm mới thu hồi vốn. Vì vậy điều kiện đầu tiên là quyền dùng đất ổn định: đất nhà mình chưa có ý định bán, hoặc hợp đồng thuê dài hạn có điều khoản bồi hoàn nếu chủ lấy đất trước hạn. Ở các vị trí sát Quốc lộ 22, Tỉnh lộ 8 hay quanh phố chợ cũ, nơi đất đang lên giá, rủi ro này rất lớn; phần đất sâu trong các ấp của Phước Hiệp và Tân An Hội cũ thường hợp hơn.
Điều kiện thứ hai là điện và nước. Thuỷ canh, tưới tự động, quạt và phun sương trong nhà màng đều cần điện ổn định; mất điện vài giờ giữa trưa nắng có thể làm cây héo, rau thuỷ canh hỏng. Nước tưới phải sạch và đủ, vì hệ thống nhỏ giọt rất dễ tắc với nước nhiều phù sa hoặc nhiễm sắt. Đường vào phải đủ cho xe chở vật tư và chở hàng.
Điều kiện thứ ba là thủ tục. Xây nhà màng, nhà lưới trên đất nông nghiệp có quy định riêng về công trình phục vụ sản xuất nông nghiệp; nên hỏi Ủy ban nhân dân xã trước khi dựng để tránh bị xem là công trình xây dựng trái phép, nhất là khi có móng bê tông, nhà kho, nhà ở cho người trông coi.
Kỹ thuật: thứ phải học trước khi xây
Trồng trong nhà màng hay thuỷ canh không giống trồng ngoài ruộng. Người làm phải hiểu dinh dưỡng cây trồng, đo và chỉnh độ dẫn điện, độ pH của dung dịch, nhận biết sớm bệnh hại trong môi trường ẩm kín, điều chỉnh thông gió theo thời tiết. Những kỹ năng này không thể học trong vài ngày, và cũng không thể trông hoàn toàn vào bên bán thiết bị.
Cách an toàn là học trước, làm thử nhỏ, rồi mới mở rộng. Khu Nông nghiệp công nghệ cao của thành phố ở vùng Củ Chi và trung tâm khuyến nông thường có các lớp tập huấn, tham quan mô hình. Đi làm thuê vài vụ ở một nhà màng đang chạy tốt trong vùng cũng là cách học thực tế nhất. Hỏi cán bộ nông nghiệp ở Ủy ban nhân dân xã để biết lịch các lớp và chương trình hỗ trợ.
Khi đã quyết làm, nên giữ sổ nhật ký: ngày gieo, pha dung dịch, nhiệt độ, sâu bệnh, sản lượng, giá bán. Sổ này giúp tìm ra nguyên nhân khi vụ hỏng, và cũng là hồ sơ cần thiết khi xin chứng nhận hoặc vay vốn.
Lộ trình bắt đầu cho một hộ ở Tân An Hội
Không có công thức chung, nhưng các hộ làm bền trong vùng thường đi qua những bước gần giống nhau:
- Xác định đầu ra trước: ai sẽ mua, mua bao nhiêu, yêu cầu chất lượng, giao hàng thế nào.
- Chọn một cây trồng hoặc một mô hình duy nhất để bắt đầu, phù hợp với đầu ra đã tìm.
- Đi tham quan ít nhất vài mô hình đang chạy, hỏi cả chỗ thành công lẫn chỗ thất bại.
- Học kỹ thuật qua lớp tập huấn hoặc làm thuê ở cơ sở đang sản xuất.
- Kiểm tra đất: quyền sử dụng, quy hoạch, điện, nước, đường vào; hỏi xã về thủ tục dựng nhà màng.
- Làm thử quy mô nhỏ một hai vụ, ghi chép đầy đủ chi phí và sản lượng.
- Chỉ mở rộng khi vụ thử có lời và đầu ra đã chắc; cân nhắc vay vốn ở mức trả được kể cả khi một vụ hỏng.
Nhiều mô hình thất bại vì đi ngược thứ tự: xây nhà màng trước, rồi mới học trồng, cuối cùng mới đi tìm người mua. Đảo lại thứ tự giúp giảm phần lớn rủi ro.
Đầu ra: chỗ khó nhất
Sản phẩm từ nhà màng, thuỷ canh thường có giá thành cao hơn rau ruộng, nên phải bán vào kênh trả được giá đó: cửa hàng thực phẩm sạch, siêu thị, nhà hàng, bếp ăn có yêu cầu chất lượng, hoặc bán thẳng cho người tiêu dùng qua mạng xã hội, nhóm cư dân. Mang ra chợ Củ Chi bán cạnh rau ruộng thì khó có giá tương xứng.
Lợi thế của Tân An Hội là gần các khu dân cư, khu công nghiệp và nội thành, có thể giao hàng trong ngày. Nhiều hộ làm nhỏ chọn cách liên kết với hợp tác xã hoặc nhóm hộ để đủ sản lượng, đủ chứng nhận khi bán cho siêu thị. Mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, chứng nhận VietGAP là những thứ các kênh lớn thường yêu cầu.
Một hướng ít người để ý là bán cho chính các nhà máy trong vùng. Khu công nghiệp quanh Củ Chi có nhiều bếp ăn phục vụ công nhân mỗi ngày, cần rau ổn định về số lượng và an toàn thực phẩm. Giá không cao như cửa hàng thực phẩm sạch, nhưng đều và lớn. Muốn vào được kênh này, người trồng thường phải đi qua đơn vị cung cấp suất ăn và đáp ứng yêu cầu giấy tờ, truy xuất nguồn gốc của họ.
Dưa lưới là ví dụ điển hình về rủi ro thị trường: khi nhiều nhà màng trong vùng cùng trồng và thu hoạch cùng lúc, giá xuống nhanh. Chọn thời điểm xuống giống lệch với số đông, hoặc có hợp đồng bao tiêu trước, giúp tránh rơi vào đợt giá thấp.
Những hiểu lầm hay gặp về nông nghiệp công nghệ cao
"Có nhà màng là có lời." Nhà màng chỉ là cái vỏ. Lời hay lỗ nằm ở kỹ thuật vận hành bên trong và giá bán. Nhiều nhà màng trong vùng đã bỏ trống sau vài vụ vì chủ không có kỹ thuật hoặc không có người mua.
"Công nghệ cao thì không cần dùng thuốc." Nhà màng, nhà lưới giảm được sâu hại nhưng môi trường ẩm kín lại thuận cho nấm bệnh. Vẫn phải phòng bệnh, và khi dùng thuốc vẫn phải đúng danh mục, đúng liều, đúng thời gian cách ly.
"Bên bán thiết bị sẽ lo hết kỹ thuật." Bên bán có thể hướng dẫn lắp đặt và vận hành ban đầu, nhưng không ở bên cạnh mỗi ngày khi cây có vấn đề. Người làm phải tự hiểu cây trồng của mình.
"Càng tự động càng tốt." Thiết bị tự động tiết kiệm công nhưng tăng chi phí và phụ thuộc điện, linh kiện, thợ sửa. Với hộ nhỏ, tự động hoá vừa đủ, như hẹn giờ tưới, thường hiệu quả hơn hệ thống điều khiển phức tạp.
"Gần thành phố thì bán gì cũng được giá." Gần thành phố giúp giao hàng nhanh, nhưng người mua thành phố cũng có rất nhiều lựa chọn. Sản phẩm phải ổn định về chất lượng, có nguồn gốc rõ và giao đúng hẹn mới giữ được khách.
Hỗ trợ và vốn
TP Hồ Chí Minh có các chương trình khuyến khích chuyển dịch sang nông nghiệp đô thị, nông nghiệp công nghệ cao, gồm tập huấn, hỗ trợ lãi vay theo điều kiện, hỗ trợ giống, hỗ trợ xây dựng chuỗi liên kết. Nội dung và điều kiện cụ thể thay đổi theo từng giai đoạn, nên hỏi cán bộ nông nghiệp ở Ủy ban nhân dân xã hoặc ngân hàng chính sách, ngân hàng nông nghiệp có chi nhánh trong vùng để biết chương trình đang áp dụng.
Ngoài vốn, một nguồn hỗ trợ ít tốn kém là liên kết với người làm trước. Các hộ trồng nhà màng, thuỷ canh trong vùng Củ Chi thường có nhóm trao đổi kinh nghiệm, cùng mua vật tư để được giá tốt hơn, cùng gom hàng để đủ số lượng cho một đơn hàng lớn. Tham gia hợp tác xã hoặc tổ hợp tác cũng giúp dễ tiếp cận chương trình hỗ trợ hơn làm một mình.
Khi vay vốn, nên tính khả năng trả nợ trong kịch bản xấu: một vụ mất mùa, giá bán thấp, chậm thu hồi vốn. Đừng dùng toàn bộ đất nhà hay tài sản gia đình để thế chấp cho một mô hình chưa từng làm thử. Đầu tư từng bước, vừa làm vừa học, là cách mà nhiều hộ thành công trong vùng đã đi.
Câu hỏi thường gặp
Khu Nông nghiệp công nghệ cao TP Hồ Chí Minh nằm ở đâu?
Khu này nằm ở phía bắc vùng Củ Chi, trên đất xã Phạm Văn Cội cũ, không thuộc xã Tân An Hội. Từ trung tâm Tân An Hội đi theo các trục đường lên phía bắc là tới. Người dân có thể hỏi về các lớp tập huấn, tham quan mô hình ở đây.
Trồng dưa lưới nhà màng có dễ lời không?
Không dễ như quảng cáo. Dưa lưới cần kỹ thuật dinh dưỡng và phòng bệnh trong nhà màng, đầu tư ban đầu lớn, giá bán biến động khi nhiều người cùng trồng. Nên học kỹ, làm thử nhỏ và tìm đầu ra trước khi xây nhà màng.
Rau thuỷ canh có sạch hơn rau trồng đất không?
Rau thuỷ canh kiểm soát được dinh dưỡng và ít tiếp xúc đất bẩn, nhưng sạch hay không vẫn phụ thuộc chất lượng nước, dung dịch và cách vệ sinh hệ thống. Rau trồng đất theo quy trình an toàn cũng có thể rất sạch.
Dựng nhà màng trên đất nông nghiệp có phải xin phép xây dựng không?
Quy định với công trình phục vụ sản xuất nông nghiệp trên đất nông nghiệp có điểm riêng và có thể thay đổi. Trước khi dựng, nhất là khi có móng kiên cố hay kho, nên hỏi Ủy ban nhân dân xã để làm đúng thủ tục.
Người không có đất có làm nông nghiệp công nghệ cao được không?
Có thể thuê đất, nhưng cần hợp đồng dài hạn, rõ ràng về thời hạn, quyền xây nhà màng và bồi hoàn khi chủ lấy đất trước hạn. Nếu không chắc thuê được lâu, nên chọn mô hình có thể tháo dỡ, di dời.
Có chương trình hỗ trợ vay vốn cho nông nghiệp công nghệ cao không?
Thành phố có các chương trình khuyến khích nông nghiệp đô thị và công nghệ cao, có khi kèm hỗ trợ lãi vay theo điều kiện. Nội dung thay đổi theo giai đoạn, nên hỏi cán bộ nông nghiệp xã và ngân hàng để biết chương trình đang áp dụng.