Trên đất gò của Phước Hiệp và Tân An Hội cũ, những cây ăn trái chịu hạn khá, rễ khoẻ như mít, xoài, mãng cầu, chuối, đu đủ, ổi trồng dễ hơn; bưởi và các loại cây ưa ẩm cần nước tưới chủ động và đất được cải tạo nhiều hơn. Chuyện khó nhất ở đây không phải sâu bệnh mà là lớp sét pha sỏi đá ong nằm dưới lớp đất xám mỏng, và mùa khô kéo dài vài tháng gần như không mưa.
Vườn cây ăn trái là khoản đầu tư nhiều năm, khác hẳn ruộng rau ngắn ngày. Ở một xã ven đô như Tân An Hội, nơi đất có thể đổi mục đích bất cứ lúc nào, câu hỏi đầu tiên không phải "trồng cây gì" mà là "giữ mảnh đất này được bao lâu". Bài này đi từ câu hỏi đó tới việc chọn cây, chuẩn bị hố trồng, tưới, phủ gốc, trồng xen trong những năm đầu chưa có trái, và cách bán trái khi vườn đã cho thu hoạch.
Trả lời câu hỏi thời gian trước khi trồng
Phần lớn cây ăn trái cần vài năm mới cho trái ổn định, thời gian này gọi là kiến thiết cơ bản. Chuối và đu đủ là ngoại lệ, cho trái trong vòng khoảng một năm; mít, xoài, mãng cầu ghép thường mất vài năm; bưởi cũng vậy và cần chăm kỹ. Nếu thửa đất của bạn nằm sát trục đường lớn, đã có người hỏi mua, hoặc nằm trong vùng quy hoạch khu dân cư, trồng cây lâu năm là đặt cược vào thời gian mà bạn không kiểm soát được.
Với những thửa đất như vậy, nhiều hộ ở vùng Củ Chi chọn cây ngắn ngày, cây dễ di dời, hoặc trồng xen chuối, đu đủ để có thu sớm trong lúc chờ. Còn với đất sâu trong ấp, đường nhỏ, gia đình muốn giữ lâu dài làm vườn, thì đầu tư bài bản một vườn mít, xoài hay bưởi ghép là hợp lý. Xem thông tin quy hoạch ở Ủy ban nhân dân xã trước khi trồng giúp tránh cảnh chặt bỏ vườn đang cho trái.
Cây nào hợp đất gò của xã
Bảng dưới so sánh các loại cây ăn trái thường thấy trong vườn nhà ở Phước Hiệp và Tân An Hội cũ, xét theo điều kiện đất xám, đá ong và mùa khô của vùng. Đây là nhận xét chung, mỗi giống cụ thể có khác:
| Cây | Chịu hạn | Đòi hỏi đất | Ghi chú cho vùng này |
|---|---|---|---|
| Mít | Khá | Thoát nước tốt, kỵ úng | Hợp đất gò; tránh chỗ trũng đọng nước mùa mưa |
| Xoài | Tốt khi đã lớn | Rễ ăn sâu, cần hố trồng phá lớp cứng | Cây con phải tưới đều trong mấy mùa khô đầu |
| Mãng cầu | Khá | Không kén đất | Dễ trồng trong vườn nhà, cần tỉa cành |
| Chuối | Trung bình | Ưa ẩm, nhiều hữu cơ | Cho thu sớm, thường trồng xen hoặc bờ ranh |
| Đu đủ | Trung bình | Rất kỵ úng | Mùa mưa dễ thối gốc nếu đất thấp |
| Ổi | Khá | Dễ tính | Ra trái nhiều đợt, cần bao trái chống ruồi vàng |
| Bưởi | Kém | Đất sâu, giữ ẩm, nhiều hữu cơ | Cần tưới chủ động và cải tạo đất nhiều hơn |
Nhìn chung, cây có rễ cọc khoẻ và chịu hạn khi đã lớn là lựa chọn an toàn cho đất gò. Cây ưa ẩm vẫn trồng được nếu có nước tưới quanh năm, nhưng chi phí và công chăm cao hơn, nên tính kỹ trước khi trồng thành vườn lớn.
Lớp đá ong và cách đào hố trồng
Đất ở vùng gò Củ Chi thường có cấu trúc nhiều lớp: lớp mặt xám tơi, bên dưới là lớp sét pha cát chặt hơn, sâu hơn nữa có chỗ gặp sỏi sắt, đá ong. Rễ cây con gặp lớp cứng này sẽ bò ngang thay vì cắm sâu, cây dễ đổ khi gió giông đầu mùa mưa và chịu hạn kém vì không với được tầng ẩm. Đó là lý do người trồng vườn lâu năm ở đây hay nói "đào hố quan trọng hơn chọn giống".
Cách làm phổ biến là đào hố rộng và sâu hơn bầu cây nhiều lần, phá vỡ lớp đất chặt ở đáy hố, trộn đất mặt với phân chuồng hoai, phân hữu cơ và một ít vôi, lấp lại để vài tuần cho đất ổn định rồi mới trồng. Ở chỗ lớp đá ong nông, có hộ đào rộng thành rãnh dài theo hàng cây để rễ có đường phát triển. Đất đào lên từ lớp dưới, nhiều sét và sỏi, nên đắp ra bờ thay vì đổ lại vào hố.
Thời điểm trồng tốt nhất trên đất gò là đầu mùa mưa, khi đất đã đủ ẩm và cây con có cả mùa mưa để bén rễ trước khi gặp mùa khô đầu tiên. Trồng giữa mùa khô thì phải tưới gần như mỗi ngày, tỉ lệ cây chết cao hơn hẳn. Sau khi trồng, cắm cọc giữ cây và buộc lỏng để gió giông không làm lay gốc.
Vùng đất thấp, ven mương, nơi nước đọng sau mưa, thì làm ngược lại: đắp mô cao để trồng, giúp gốc cây khỏi ngập úng. Mít và đu đủ đặc biệt kỵ úng, chỉ vài ngày ngập gốc đã có thể chết cây.
Chọn cây giống: đừng tiết kiệm sai chỗ
Cây giống quyết định vườn trong mười năm tới, trong khi tiền mua giống chỉ là phần nhỏ trong tổng chi phí làm vườn. Ở vùng Củ Chi, cây giống được bán ở các vựa cây dọc đường, chợ phiên, người bán dạo trên xe và qua mạng. Chất lượng rất không đều: có cây ghép đúng giống, bầu đất tốt, rễ khoẻ; cũng có cây ghép mắt không rõ nguồn, bầu nhỏ, rễ cuộn tròn trong bầu, trồng xuống chậm lớn và dễ đổ.
Khi chọn, nên xem vết ghép đã liền, thân thẳng, lá xanh không có đốm bệnh, rễ không trồi ra khỏi đáy bầu. Hỏi người bán cây được ghép từ cây mẹ nào, có giấy tờ nguồn gốc không, và cách chăm trong mấy tháng đầu. Cơ sở sản xuất giống có công bố tiêu chuẩn, hoặc giống được khuyến nông, viện nghiên cứu giới thiệu, đáng tin hơn cây mua trôi nổi bên đường.
Đừng mua quá nhiều giống khác nhau cho một vườn nhỏ chỉ vì thích. Vườn ít loại dễ chăm, dễ phòng bệnh, dễ bán hơn: thương lái thường muốn mua đủ số lượng của một loại, cùng đợt chín, hơn là mỗi thứ một ít.
Giữ vườn qua mùa khô
Tưới sâu, tưới thưa. Với cây đã lớn, tưới đẫm một lần cho nước thấm sâu tốt hơn tưới ít mỗi ngày; rễ sẽ theo nước đi xuống thay vì nằm trên mặt.
Phủ gốc. Rơm, cỏ khô, lá cây, vỏ trấu phủ quanh gốc giữ ẩm, giảm nhiệt độ mặt đất, hạn chế cỏ dại; để hở sát thân cây để tránh nấm.
Làm bồn, làm rãnh. Bồn quanh gốc giữ nước tưới không chảy tràn; trên đất dốc nhẹ, rãnh ngang giữ nước mưa đầu mùa.
Tưới nhỏ giọt cho vườn lớn. Hệ thống nhỏ giọt hoặc béc tưới gốc tiết kiệm nước và công, hợp với vườn có điện và nguồn nước ổn định.
Che nắng cho cây con. Cây mới trồng nên che bớt nắng trong mùa khô đầu tiên bằng lưới hoặc lá; trồng xen chuối cũng tạo bóng mát tạm.
Không bón đạm nhiều lúc khô hạn. Bón nhiều phân đạm khi thiếu nước dễ làm cháy rễ, cây ra đọt non rồi héo; nên bón khi đất đủ ẩm hoặc đầu mùa mưa.
Những năm đầu chưa có trái: trồng xen gì
Trong thời gian kiến thiết cơ bản, khoảng trống giữa các hàng cây còn rộng. Nhiều hộ trồng xen chuối, đu đủ, đậu phộng, khoai lang, rau ăn trái trên giàn thấp để có thu nhập sớm và che phủ đất. Cây họ đậu như đậu phộng còn giúp cải tạo đất, rất hợp với đất xám nghèo đạm.
Trồng xen cần giữ khoảng cách với gốc cây chính, không để cây xen tranh nước, tranh phân hay che hết nắng. Khi cây chính bắt đầu giao tán thì giảm dần cây xen. Tránh trồng xen loại cây dùng nhiều thuốc bảo vệ thực vật ngay dưới tán, vì thuốc có thể ảnh hưởng đến cây chính và người làm vườn.
Có một lưu ý với vườn nhà trong khu dân cư: cây ăn trái lớn lên sẽ toả tán qua ranh đất, rễ có thể len vào móng tường, rãnh nước của nhà bên cạnh, lá rụng xuống mái tôn hàng xóm. Khi trồng sát ranh, nên chừa khoảng cách hợp lý, chọn cây tán gọn, và tỉa cành định kỳ để tránh va chạm về sau.
Một cách khác là nuôi gà thả vườn trong những năm đầu, gà ăn sâu, cỏ, phân gà bón lại cho cây. Cách này hợp với vườn có rào, xa nhà hàng xóm, và phải tiêm phòng cho gà theo hướng dẫn thú y.
Sâu bệnh hay gặp và cách tiếp cận
Vườn cây ăn trái ở miền Đông Nam Bộ thường gặp ruồi vàng đục trái trên ổi, xoài, mãng cầu; rệp sáp, rầy trên mít và mãng cầu; nấm bệnh trên lá, trên trái vào mùa mưa; sâu đục thân trên một số cây. Cách tiếp cận bền là phòng trước: tỉa cành cho tán thoáng, dọn trái rụng, bao trái, đặt bẫy ruồi vàng, giữ vườn sạch cỏ quanh gốc.
Khi cần dùng thuốc, chọn thuốc trong danh mục được phép, theo đúng liều trên nhãn, tôn trọng thời gian cách ly trước khi hái trái. Vì vườn ở xã này nhiều chỗ sát nhà dân, phun thuốc cây cao càng phải chọn lúc lặng gió và báo trước cho hàng xóm. Khi gặp bệnh lạ, hái lá, trái bệnh mang đến cán bộ nông nghiệp xã hoặc trạm khuyến nông để được hướng dẫn, thay vì mua thuốc theo lời mách.
Bán trái cây vườn
Hộ trồng ít thường bán tại vườn cho người quen, bày trước cổng, hoặc mang ra chợ Củ Chi bỏ mối. Hộ có vườn lớn hơn thì bán cho thương lái theo kiểu mua xô cả vườn hoặc cân ký theo loại. Mua xô nhanh gọn nhưng người trồng dễ thiệt nếu không biết sản lượng vườn mình; cân ký theo loại công bằng hơn nhưng mất công phân loại.
Trái cây vườn ở vùng ven đô có lợi thế là chín cây, hái xong tới tay người mua trong ngày. Muốn bán được giá hơn trái chợ, người trồng nên hái đúng độ chín, phân loại trái đẹp và trái xấu, không để trái dập, và giữ thời gian cách ly thuốc thật nghiêm. Người mua quen sẽ quay lại vì tin chứ không vì rẻ.
Một số vườn trong vùng Củ Chi mở cho khách đến tham quan, tự hái trái vào mùa. Hướng này cần vườn sạch, an toàn, có chỗ đậu xe và người tiếp khách; nếu làm thường xuyên và thu tiền thì nên tìm hiểu đăng ký kinh doanh theo quy định. Dù bán cách nào, ghi chép sản lượng từng mùa giúp biết cây nào nên giữ, cây nào nên thay giống.
Câu hỏi thường gặp
Đất có đá ong ở dưới có trồng cây ăn trái được không?
Được, nhưng cần đào hố rộng và sâu, phá lớp cứng ở đáy hố, trộn nhiều phân hữu cơ. Ở chỗ đá ong rất nông, nên chọn cây chịu đất cạn như mãng cầu, ổi, hoặc đắp mô trồng.
Mít trồng bao lâu thì có trái?
Mít ghép thường cho trái sau vài năm trồng, tuỳ giống và cách chăm. Mít trồng từ hột cho trái chậm hơn và chất lượng không ổn định. Nên mua cây ghép ở cơ sở giống có nguồn gốc rõ ràng.
Có nên trồng sầu riêng ở Tân An Hội không?
Sầu riêng cần đất sâu, giữ ẩm nhưng thoát nước tốt, nước tưới đầy đủ và chăm sóc kỹ thuật cao. Trên đất gò nhiều đá ong và mùa khô dài như ở đây, rủi ro cao hơn nhiều so với mít, xoài. Nếu muốn thử, nên trồng ít cây và hỏi kỹ thuật trước.
Vườn sát nhà dân phun thuốc thế nào cho đúng?
Chọn lúc sáng sớm hoặc chiều mát, lặng gió, hướng vòi phun ra xa nhà ở, báo trước cho hàng xóm, đeo đồ bảo hộ, dùng thuốc trong danh mục được phép và giữ đúng thời gian cách ly trước khi hái.
Đất vườn đang trồng cây lâu năm có chuyển lên đất ở được không?
Việc chuyển mục đích sử dụng đất phụ thuộc quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất được duyệt, phải làm hồ sơ xin phép theo Luật Đất đai và đóng các khoản theo quy định. Nên hỏi trực tiếp bộ phận tiếp nhận hồ sơ của xã trước khi tính.
Mùa khô nên tưới vườn mấy lần một tuần?
Không có con số chung vì phụ thuộc tuổi cây, loại cây, độ dày lớp phủ gốc và đất. Cách kiểm tra đơn giản là bới đất ở vùng rễ, nếu đất khô sâu thì cần tưới. Cây con cần tưới thường xuyên hơn cây lớn.