Ở các ấp nông nghiệp của Phước Hiệp và Tân An Hội cũ, nay thuộc xã Tân An Hội, vẫn còn nhiều hộ trồng rau, cây ăn trái và bán tận vườn cho người quen hoặc bày bán trước cổng. Mua tận vườn được rau mới cắt, trái chín cây và biết người trồng, nhưng vẫn cần hỏi rõ cách trồng, lần phun thuốc gần nhất và chọn đúng mùa.
Bài dành cho người sống ở trung tâm xã muốn mua nông sản tươi hơn chợ, và người nội thành lên chơi muốn mua chút rau trái mang về. Bài nói về cách tìm người bán, các câu nên hỏi, cách chọn rau trái theo mùa và bảo quản. Không nêu giá và không giới thiệu vườn cụ thể; cách trồng là trách nhiệm của từng hộ, người mua nên tự hỏi và quan sát.
Vườn còn lại ở đâu trong xã
Khi đi từ khu phố chợ thị trấn cũ theo các đường liên ấp vào Phước Hiệp hay Tân An Hội cũ, nhà cửa thưa dần, thay bằng vườn cây, ruộng rau, chuồng bò, ao cá. Đây là phần còn mang dáng nông thôn của xã mới. Nhiều thửa đất đã được phân lô, xây nhà, nhưng xen giữa vẫn có những khoảnh vườn được giữ lại, hoặc trồng tạm trong lúc chủ đất chưa xây.
Loại cây trồng phổ biến là rau ăn lá như rau muống, cải các loại, rau dền, mồng tơi, rau thơm; rau ăn trái như dưa leo, khổ qua, bầu, bí, mướp, đậu bắp, ớt; và cây ăn trái như mít, chuối, đu đủ, ổi, xoài, mãng cầu, bưởi. Quy mô thường nhỏ, theo hộ gia đình, một phần ăn, một phần bán.
Vì quy mô nhỏ và đất đang đổi mục đích dần, những vườn này không cố định. Năm nay có, năm sau có thể đã thành nhà. Cách bền nhất để mua tận vườn là quen được một vài hộ trồng, thay vì tìm một địa chỉ cố định.
Cách tìm người bán tận vườn
Không có danh sách chính thức nào cho các vườn nhỏ. Người ở đây thường biết nhau qua những cách rất đời thường.
- Để ý các nhà bày rổ rau, nải chuối, trái mít trên bàn nhỏ trước cổng dọc đường liên ấp, nhất là buổi sáng sớm và chiều.
- Hỏi người bán rau nhà trồng ở cổng chợ Củ Chi xem vườn ở đâu, có bán tại vườn không.
- Hỏi chủ nhà trọ, đồng nghiệp người địa phương; người gốc ở đây thường có họ hàng, hàng xóm làm vườn.
- Tham gia các nhóm trao đổi của khu dân cư, nơi người trồng hay đăng bán theo mùa; nhưng cẩn thận với lời quảng cáo không kiểm chứng.
- Khi đã quen, xin số liên lạc của người trồng để hỏi trước có hàng hay không, tránh đi uổng công.
Mua tận vườn là quan hệ người với người. Nhã nhặn, không đòi hỏi quá đáng, mua đều đặn thì người trồng sẵn lòng để dành hàng tốt và cho biết khi nào có rau trái mới.
Những câu nên hỏi người trồng
Rau này trồng bao lâu thì cắt? Mỗi loại rau có thời gian sinh trưởng riêng. Rau lớn nhanh bất thường có thể do bón nhiều phân đạm, rau đúng tuổi thường chắc, thơm hơn.
Lần cuối phun thuốc là khi nào? Đây là câu quan trọng nhất. Thuốc bảo vệ thực vật có thời gian cách ly, tức là thời gian tối thiểu từ lần phun cuối tới khi được thu hoạch. Người trồng có trách nhiệm biết và tuân thủ.
Tưới bằng nước gì? Nước giếng, nước kênh thuỷ lợi hay nước máy. Rau ăn sống tưới bằng nước không sạch có nguy cơ nhiễm vi sinh, nên rửa thật kỹ hoặc nấu chín.
Có bón phân chuồng không, ủ kỹ chưa? Phân chuồng ủ hoai là tốt cho đất, nhưng phân tươi bón trực tiếp lên rau ăn sống có thể mang mầm bệnh.
Trái chín cây hay hái non để chín sau? Trái chín cây thơm, ngọt hơn nhưng để được ít ngày. Trái hái già rồi để chín tự nhiên vẫn tốt. Cần hỏi thêm có dùng chất thúc chín hay không.
Chọn trái cây vườn theo mùa
Mùa vụ cụ thể phụ thuộc giống và cách chăm của từng vườn, có loại ra trái quanh năm. Bảng dưới đây chỉ là gợi ý chung cho vùng miền Đông Nam Bộ.
| Loại trái | Thời điểm nhiều | Cách chọn | Bảo quản |
|---|---|---|---|
| Mít | Rải rác quanh năm, nhiều vào mùa khô | Gai nở đều, có mùi thơm, gõ nghe bộp | Ăn sớm sau khi bổ, múi thừa cho hộp kín vào tủ lạnh |
| Chuối | Quanh năm | Nải già, trái căng, chín tự nhiên có đốm | Treo nơi thoáng, không để tủ lạnh khi còn xanh |
| Đu đủ | Quanh năm | Vỏ vàng loang, ấn hơi mềm | Chín rồi thì cất ngăn mát, ăn trong vài ngày |
| Xoài | Đầu mùa khô sang mùa mưa | Trái nặng tay, cuống tươi, có mùi thơm | Xanh để ngoài cho chín, chín thì cất lạnh |
| Ổi, mãng cầu | Nhiều vào mùa mưa | Ổi cứng giòn vỏ láng; mãng cầu mắt nở, hơi mềm | Mãng cầu chín rất nhanh, ăn ngay |
Trái cây vườn nhà thường không đẹp mã như hàng chợ đầu mối, có vết sẹo, vỏ không đều màu. Điều đó không quyết định chất lượng; mùi thơm, độ chắc và cuống tươi mới là dấu hiệu nên tin.
Rau vườn có sạch hơn rau chợ không
Người thành phố thường nghĩ rau vườn ven đô thì sạch hơn rau chợ. Thực tế không đơn giản như vậy. Rau trồng ở nhà để ăn thường ít thuốc, nhưng rau trồng để bán, dù ở vườn nhỏ, vẫn có thể được phun thuốc để giữ năng suất. Một số vùng ven đô còn có nguy cơ đất, nước bị ảnh hưởng bởi rác thải, nước thải sinh hoạt hoặc sản xuất gần đó.
Vì vậy, lợi thế thật của việc mua tận vườn không phải là sạch tuyệt đối, mà là được hỏi, được nhìn thấy cách trồng, và có quan hệ với người trồng. Khi thấy luống rau mới phun thuốc, bao thuốc vứt bên bờ, hay rau tưới bằng nước kênh đục, bạn có thông tin để quyết định có mua hay không.
Một số hộ và hợp tác xã trong vùng Củ Chi đã làm rau theo các tiêu chuẩn an toàn như VietGAP. Nếu cần nguồn rau ổn định cho gia đình hay bếp ăn, có thể tìm hiểu các cơ sở có chứng nhận, kiểm tra giấy tờ còn hiệu lực, thay vì chỉ dựa vào lời giới thiệu.
Mang rau trái về nhà: sơ chế và bảo quản
Rau mới cắt ngoài vườn còn dính đất, có thể có côn trùng nhỏ. Về nhà nên nhặt bỏ lá úa, rửa dưới vòi nước chảy nhiều lần, ngâm nước sạch một lúc rồi rửa lại. Các loại nước ngâm rau quảng cáo khử độc không thay được việc rửa kỹ và nấu chín. Rau ăn sống nên rửa từng lá với rau thơm, xà lách.
Để rau lâu, không rửa trước khi cất mà để ráo, gói giấy hoặc cho vào túi có lỗ thoáng, cất ngăn rau của tủ lạnh. Rau ăn lá thường chỉ giữ được vài ngày. Củ quả như bầu bí, khổ qua, dưa leo để được lâu hơn ở nơi thoáng mát.
Trái cây mua nhiều, nhất là mít, không nên để cả trái đã bổ ngoài trời lâu vì mau lên men và thu hút côn trùng. Múi mít tách ra cho hộp kín vào tủ lạnh, ăn trong vài ngày. Chuối, đu đủ, xoài xanh để nơi thoáng cho chín dần, chín rồi mới cất lạnh.
Rau theo mùa: lúc nào rau nào ngon
Rau ăn lá trồng được gần như quanh năm nếu có nước tưới, nhưng mỗi mùa có loại lên tốt hơn. Bảng sau là gợi ý chung theo hai mùa của miền Đông, không phải lịch cố định của từng vườn.
| Mùa | Rau lên tốt | Điều cần để ý | Gợi ý dùng |
|---|---|---|---|
| Mùa khô | Cải các loại, xà lách, rau thơm, dưa leo, khổ qua | Tưới nhiều, rau dễ héo nắng nếu cắt trưa | Mua sáng sớm, ăn sống, nấu canh mát |
| Mùa khô | Bầu, bí, mướp, đậu bắp trên giàn | Trái lớn nhanh, nên hái non | Luộc, xào, nấu canh tôm |
| Mùa mưa | Rau muống, mồng tơi, rau dền, rau lang | Lá dễ dập, đất bám nhiều sau mưa | Rửa kỹ, luộc, nấu canh |
| Mùa mưa | Rau dại ven bờ ruộng, bông điên điển ở nơi còn ruộng nước | Không rõ nguồn nước thì nấu chín | Canh chua, xào tỏi |
| Đầu mùa mưa | Rau gieo mới sau đợt nắng | Sâu nhiều, hỏi kỹ lần phun gần nhất | Chọn lá có vết sâu nhẹ hơn là lá láng bóng bất thường |
Rau trái mùa vẫn có ở chợ quanh năm nhờ trồng trong nhà lưới hoặc chở từ nơi khác về. Mua tận vườn thì nên theo mùa: rau đúng mùa cần ít chăm sóc hơn, người trồng cũng ít phải can thiệp hơn.
Mua tận vườn cho đúng phép
Vườn là nhà của người ta, không phải cửa hàng. Vài phép nhỏ sau giúp lần mua đầu suôn sẻ và có lần sau.
- Đến vào sáng sớm hoặc chiều mát, lúc người trồng đang cắt rau, hái trái; giữa trưa họ thường nghỉ.
- Hỏi trước khi bước vào luống, không tự hái, không giẫm lên luống mới gieo hay chỗ vừa bón phân.
- Mang theo túi vải, giỏ hoặc thùng, rổ của mình; vườn nhỏ thường không có sẵn túi đựng.
- Mang tiền lẻ, hỏi rõ cách tính theo bó, theo ký hay theo trái trước khi người ta cân, tránh hiểu lầm.
- Không mặc cả quá mức với hộ nhỏ; nếu thấy không hợp thì cảm ơn và đi, đừng chê bai trước mặt.
- Giữ xe gọn bên lề, không chắn cổng, không để xe nổ máy trước cửa nhà người ta lâu.
- Không chụp ảnh nhà cửa, người trong nhà khi chưa xin phép.
Người trồng ở các ấp này phần nhiều là người lớn tuổi, bán thêm để có đồng ra đồng vào. Một lời hỏi han tử tế đôi khi đổi được nhiều hơn một bó rau: cách nấu, mùa nào có gì, và cả lời mời ghé lại lần sau.
Khi nào mua ở chợ lại hợp hơn mua tận vườn
Mua tận vườn không phải lúc nào cũng tiện. Bạn cần nhiều loại rau trái cùng lúc cho một bữa giỗ, một tuần đi làm, thì một vòng chợ Củ Chi buổi sáng nhanh hơn chạy qua nhiều vườn nhỏ, mỗi vườn chỉ có vài loại. Ngày mưa, đường liên ấp trơn, vào vườn lấm lem mà rau cũng dập, chợ lại là lựa chọn hợp lý.
Chợ cũng có lợi thế ở chỗ nhiều người bán, dễ so sánh hàng, và có những sạp chuyên một loại lâu năm, biết rõ nguồn hàng. Nhiều người bán rau ở cổng chợ thực ra chính là người trồng trong các ấp quanh xã, gánh rau nhà ra bán buổi sớm. Mua của họ, bạn vẫn được rau vườn mà không phải tìm đường.
Cách hợp nhất cho người sống lâu ở đây thường là kết hợp: mua chợ cho nhu cầu hằng ngày, quen một hai hộ trồng để mua rau thơm, trái chín cây hay đặt trước khi nhà có việc. Bạn vừa có rau tươi, vừa giữ được quan hệ với người làm vườn, vừa không phụ thuộc vào một nguồn nào.
Câu hỏi thường gặp
Ở Tân An Hội còn vườn rau, vườn trái để mua tận nơi không?
Còn, chủ yếu ở các ấp thuộc Phước Hiệp và Tân An Hội cũ, dọc các đường liên ấp. Quy mô nhỏ theo hộ gia đình và thay đổi theo thời gian do đất được chuyển sang xây nhà. Cách bền nhất là quen người trồng qua chợ hoặc người địa phương.
Mua rau tận vườn có cần hỏi về thuốc bảo vệ thực vật không?
Nên hỏi, nhất là lần phun gần nhất. Thuốc có thời gian cách ly trước khi thu hoạch, rau cắt quá sớm sau khi phun có thể còn dư lượng. Người trồng có trách nhiệm tuân thủ, người mua có quyền hỏi và từ chối nếu thấy không yên tâm.
Trái cây có vết sẹo, xấu mã có nên mua không?
Có thể mua, vì vết sẹo do côn trùng, gió hay va chạm thường không ảnh hưởng nhiều tới chất lượng bên trong. Điều cần tránh là trái có vết thâm úng, chảy nước, mùi lên men hay nấm mốc. Trái vườn nhà ít được làm đẹp nên trông kém hơn hàng chợ.
Có thể đặt rau thường xuyên từ người trồng trong xã không?
Nhiều hộ sẵn lòng nếu bạn mua đều và báo trước. Nên thoả thuận rõ loại rau, lượng, cách giao. Với nhu cầu lớn như bếp ăn, nên tìm cơ sở có đăng ký, có giấy chứng nhận an toàn thực phẩm để bảo đảm trách nhiệm hai bên.
Rau vườn tưới bằng nước kênh có an toàn không?
Nước kênh có thể chứa vi sinh hoặc chất ô nhiễm tuỳ khu vực. Rau tưới bằng nước này nên được rửa kỹ và nấu chín trước khi ăn, hạn chế ăn sống. Nếu không rõ nguồn nước tưới, cứ coi như cần sơ chế cẩn thận.
Người nội thành lên Củ Chi chơi có nên mua trái cây mang về không?
Có thể, nhất là trái chín cây theo mùa như mít, chuối, xoài. Nên chọn trái vừa đủ chín để đi đường không bị dập, đựng trong thùng hoặc giỏ thoáng. Trái đã bổ hoặc quá chín thì nên ăn tại chỗ hoặc mang về ăn ngay trong ngày.