Ăn quán ven đường ở trung tâm Tân An Hội an toàn nhất khi bạn chọn quán lùi khỏi mép đường lớn, có mái che và tủ kính, món được nấu nóng ngay khi bán, nước đá trong và có nắp đậy, chén đũa khô ráo. Rủi ro lớn nhất ở đây không phải món lạ mà là bụi xe, nắng nóng làm đồ ăn mau hỏng, đá lạnh không rõ nguồn và dầu chiên dùng đi dùng lại.
Trung tâm xã, tức thị trấn Củ Chi cũ, nằm dọc Quốc lộ 22, con đường xe tải, xe khách, xe container chạy suốt ngày đêm giữa thành phố và Tây Ninh. Hàng quán mọc dày hai bên đường và quanh chợ Củ Chi, phục vụ người đi làm, tài xế, học sinh. Bài này không chê hay khen quán nào; bài chỉ ra những điều bạn tự nhìn được, những món nên cẩn thận và việc cần làm khi lỡ ăn phải đồ không sạch.
Vì sao quán dọc quốc lộ có rủi ro riêng
Quốc lộ 22 đoạn qua trung tâm Củ Chi cũ là trục giao thông lớn, lưu lượng xe nặng cao. Mỗi chiếc xe tải chạy qua cuốn theo bụi đường, khói thải, có khi cả mạt đất từ xe chở vật liệu. Mùa khô, bụi đỏ của đất gò bay nhiều hơn; mùa mưa, nước bắn từ mặt đường có thể tạt vào hàng quán sát mép. Thức ăn bày hở ngay bên lề hứng hết những thứ đó.
Thứ hai là nhiệt. Mái tôn, mái bạt giữa trưa nắng gắt làm không khí dưới quán nóng hơn bên ngoài. Đồ ăn chín để ở nhiệt độ này vài giờ là đủ để vi khuẩn sinh sôi, nhất là món có nước cốt dừa, trứng, thịt xay, hải sản, cơm. Quán không có tủ lạnh hay tủ giữ nóng thì phải bán hết nhanh mới an toàn.
Thứ ba là nước. Nhiều hàng nhỏ không có nước máy tại chỗ, phải chở nước bằng can, rửa chén trong vài thau nước dùng cả buổi. Khi thau nước đã đục mà vẫn tráng chén, khăn lau dùng chung cả ngày, thì chén đũa có thể bẩn hơn món ăn. Những điều này không riêng Tân An Hội, nhưng ở một thị trấn dọc quốc lộ, chúng hiện rõ hơn ở các ấp yên tĩnh.
Nhìn một quán trong một phút
Trước khi ngồi xuống, đứng ngoài nhìn vài điểm. Không quán vỉa hè nào hoàn hảo, nhưng quán đạt phần lớn các điểm dưới đây thường đáng tin hơn.
- Quán lùi vào trong lề, có tường hoặc mái che chắn phía mặt đường, không bày đồ ăn sát mép xe chạy.
- Thức ăn chín để trong tủ kính, khay có nắp hoặc nồi đậy; ruồi không bu quanh.
- Món nước được giữ sôi liu riu, món nướng nướng tại chỗ khi khách gọi.
- Người bán dùng kẹp, muỗng, găng tay để lấy đồ ăn; người thu tiền không cầm tay trần vào thức ăn.
- Có nơi rửa chén với nước sạch chảy hoặc thau nước được thay thường xuyên; chén đũa để khô, úp trong rổ có che.
- Thùng rác có nắp, nước thải không chảy lênh láng dưới chân bàn.
- Nước đá đựng trong thùng có nắp, có muỗng múc riêng; viên đá trong, không vụn đục, không có cặn.
- Quán đông khách quen trong xã vào giờ cao điểm, đồ ăn quay vòng nhanh.
Nếu quán chỉ đạt vài điểm, chọn món nấu nóng ngay trước mặt bạn, bỏ qua rau sống và đá lạnh, là cách giảm rủi ro đơn giản nhất.
Món nào an toàn hơn, món nào cần cẩn thận
Không có món nào tuyệt đối an toàn hay nguy hiểm; điều quyết định là cách chế biến và bảo quản. Bảng dưới đây sắp xếp theo mức rủi ro thường gặp ở hàng quán ven đường trong thời tiết nóng.
| Nhóm món | Ví dụ | Vì sao | Nên làm |
|---|---|---|---|
| Ít rủi ro hơn | Hủ tiếu, phở, cháo, bánh canh múc từ nồi đang sôi | Nhiệt độ cao diệt phần lớn vi khuẩn | Ăn khi còn nóng, rau sống ăn kèm nên ít |
| Ít rủi ro hơn | Đồ nướng nướng chín tại chỗ | Chín ngay khi ăn | Tránh phần cháy đen, thịt còn đỏ bên trong |
| Cần để ý | Cơm phần, món kho bày từ sáng | Để lâu ở nhiệt độ phòng | Chọn quán có hâm nóng, ăn trước buổi chiều |
| Cần để ý | Đồ chiên: chả giò, bánh, cá chiên | Dầu chiên có thể dùng nhiều lần | Nhìn màu dầu, mùi khét; ăn vừa phải |
| Rủi ro cao hơn | Gỏi, rau sống, nước chấm pha sẵn để ngoài | Không qua nhiệt, dễ nhiễm vi sinh | Chỉ ăn ở quán thật sạch |
| Rủi ro cao hơn | Chè, sữa chua, món nước cốt dừa để ngoài trời nắng | Dễ lên men, hỏng nhanh | Mua ở nơi có thùng lạnh, ăn ngay |
| Rủi ro cao hơn | Trái cây cắt sẵn bày trong tủ không lạnh | Bề mặt cắt hứng bụi, ruồi | Mua trái nguyên, tự gọt |
Trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai và người có bệnh mạn tính nên đứng ở nửa trên của bảng, hạn chế nhóm rủi ro cao hơn khi ăn ngoài.
Nước đá, nước uống và đồ giải khát
Ly trà đá, ly nước mía là thứ người ta gọi đầu tiên khi ngồi quán giữa trưa nắng ở Củ Chi. Nhưng đá lạnh là chỗ hay bị coi nhẹ nhất. Đá viên sản xuất từ nước đã xử lý, đóng bao, vận chuyển kín thì an toàn hơn đá cây dùng để ướp hàng, bị đập nhỏ trên nền đất. Nhìn viên đá: trong, đều, không có cặn, không mùi là dấu hiệu tốt; đá đục, có vụn rác, để trong bao tải dưới đất thì nên gọi đồ uống không đá.
Nước mía, nước sâm, nước rau má, sinh tố là món mát, nhưng phụ thuộc nhiều vào vệ sinh dụng cụ. Máy ép mía nên được rửa, cây mía cạo vỏ sạch, để trên giá chứ không nằm dưới đất; ly, bình xay được rửa giữa các lần. Nước sâm nấu từ sáng để trong thùng có đá là ổn, để ngoài nắng nhiều giờ thì không.
Nếu không chắc, chọn nước đóng chai còn nguyên nắp, trà nóng, hoặc mang theo bình nước của mình. Với người làm việc ngoài trời cả ngày, mang bình riêng còn giúp bạn uống đều hơn, không phải mua nhiều ly nước ngọt nhiều đường.
Thói quen của chính người ăn
An toàn thực phẩm không chỉ nằm ở quán. Rửa tay trước khi ăn là thói quen nhiều người bỏ qua khi ăn vội bên đường, trong khi tay vừa cầm tay lái, tiền, điện thoại. Mang theo một chai nước rửa tay khô nhỏ trong cốp xe là cách đơn giản để làm điều này ở những quán không có bồn rửa.
Khăn lạnh đóng gói bày sẵn trên bàn ở nhiều quán không phải lúc nào cũng sạch, và có khi tính tiền riêng. Nếu không cần, bạn có thể dùng khăn giấy hoặc khăn của mình. Lau đũa, muỗng bằng giấy ăn chỉ lau được nước đọng, không làm sạch đũa bẩn; nếu chén đũa có vết dơ thấy rõ thì xin đổi.
Ăn chậm, ăn vừa đủ cũng là một phần của an toàn. Người lái xe đường dài ăn quá no giữa trưa dễ buồn ngủ trên Quốc lộ 22, nơi chỉ cần lơ đễnh vài giây cạnh xe tải là đủ nguy hiểm. Ăn xong nghỉ một chút trong bóng mát rồi hãy đi tiếp.
Đau bụng, tiêu chảy sau khi ăn ngoài: làm gì
Triệu chứng ngộ độc thực phẩm thường gặp là đau bụng, buồn nôn, nôn, tiêu chảy, có khi sốt, xuất hiện vài giờ tới một ngày sau bữa ăn. Trường hợp nhẹ, người lớn khoẻ mạnh thường tự hồi phục khi nghỉ ngơi và bù nước, bù muối khoáng bằng dung dịch bù nước pha đúng hướng dẫn trên bao bì.
Cần đến cơ sở y tế ngay khi có một trong các dấu hiệu: nôn liên tục không uống được, tiêu chảy ra máu, sốt cao, lơ mơ, khô môi, tiểu rất ít, chóng mặt khi đứng dậy; hoặc người bệnh là trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai, người có bệnh mạn tính. Không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy hay kháng sinh khi chưa có chỉ định. Trường hợp nặng, gọi cấp cứu.
Nếu nhiều người cùng ăn một quán và cùng có triệu chứng, đó có thể là ngộ độc tập thể. Nên báo cho trạm y tế hoặc ủy ban nhân dân xã để được hướng dẫn, giữ lại phần thức ăn còn thừa nếu có. Việc phản ánh giúp cơ quan quản lý an toàn thực phẩm kiểm tra cơ sở, tránh để người khác gặp chuyện tương tự.
Mùa mưa: khi quán ngoài trời gặp giông chiều
Từ khoảng tháng năm tới tháng mười một, chiều ở vùng Củ Chi hay có giông đến nhanh, gió mạnh trước rồi mưa lớn. Quán vỉa hè dưới mái bạt, dù che là nơi chịu trận đầu tiên: nước mưa tạt vào nồi, bàn ghế ướt, bùn đất từ mặt đường bắn lên. Đồ ăn đang bày bị nước mưa rơi vào thì không còn sạch, dù nhìn qua vẫn như cũ.
Khi trời chuyển giông, người bán có kinh nghiệm thường đậy nắp mọi nồi, khay, kéo bạt và dời hàng vào trong. Nếu bạn đang ăn mà thấy quán vẫn để hở đồ ăn giữa mưa gió, hay múc từ nồi vừa bị nước tạt vào, thì nên dừng gọi thêm. Sau mưa, mặt đất quanh quán thường đọng nước bẩn, ruồi muỗi nhiều hơn; ngồi xa vũng nước, xa cống rãnh.
An toàn ở đây còn là chuyện thân thể: mái bạt, biển hiệu, cây bên đường có thể đổ khi gió giật. Thấy giông đến, nên vào chỗ có mái chắc, tránh đứng dưới cây lớn hay mái tôn lỏng, và đợi qua cơn gió rồi mới chạy xe tiếp trên quốc lộ trơn trượt.
Người bán làm sạch thì người ăn quay lại
Hàng quán ở một thị trấn như trung tâm Củ Chi cũ sống nhờ khách quen. Khách văn phòng, công nhân, tiểu thương ăn ở đây gần như mỗi ngày, và tin tức về một lần đau bụng sau bữa ăn lan qua chợ, qua chỗ làm rất nhanh. Vì vậy, quán chịu đầu tư vào tủ kính, nồi giữ nóng, nước rửa sạch thường giữ khách lâu hơn quán chỉ cạnh tranh bằng món rẻ.
Cơ sở kinh doanh ăn uống phải tuân thủ quy định về an toàn thực phẩm hiện hành: nguồn nguyên liệu rõ ràng, người chế biến giữ vệ sinh, dụng cụ sạch, nơi bán che chắn bụi và côn trùng. Quy định cụ thể với từng loại hình, từ hàng rong tới nhà hàng, khác nhau; người mở quán nên hỏi cơ quan quản lý ở xã để biết mình cần giấy tờ gì và tham gia các buổi tập huấn khi có.
Với người ăn, ủng hộ những quán sạch là cách thực tế nhất để cải thiện hàng ăn trong xã. Chọn quán sạch, góp ý nhẹ nhàng khi thấy điều chưa ổn, và không ngại trả thêm chút cho một bữa đàng hoàng hơn: những lựa chọn nhỏ đó cộng lại sẽ thay đổi mặt bằng chung của phố chợ.
Câu hỏi thường gặp
Ăn quán sát mép Quốc lộ 22 có hại không?
Thức ăn bày hở sát mép đường dễ hứng bụi và khói xe, nhất là nơi xe tải chạy nhiều. Ăn một lần hiếm khi gây hại rõ rệt, nhưng nếu ăn thường xuyên thì nên chọn quán lùi vào trong, có che chắn, thức ăn được đậy kín và nấu nóng tại chỗ.
Làm sao biết dầu chiên ở quán đã dùng nhiều lần?
Dầu dùng lâu thường sẫm màu, đặc, sủi bọt nhiều và bốc khói sớm, đồ chiên ra có mùi khét hoặc mùi dầu cũ. Nếu thấy vậy, nên hạn chế món chiên ở quán đó. Ăn đồ chiên nói chung cũng nên vừa phải, xen với món luộc, hấp.
Có nên gọi đá khi ăn ở quán vỉa hè không?
Có thể gọi nếu đá viên trong, không mùi, đựng trong thùng có nắp và có muỗng múc riêng. Nếu đá đục, có cặn, để trong bao dưới đất hoặc được đập từ đá cây, nên gọi đồ uống không đá, nước đóng chai hoặc trà nóng.
Trẻ nhỏ đi cùng thì nên chọn món gì ở quán ven đường?
Nên chọn món nấu nóng ngay như cháo, hủ tiếu, bánh canh, cơm với món vừa nấu xong. Hạn chế rau sống, gỏi, chè để ngoài trời, nước đá không rõ nguồn và đồ ăn vặt nhiều phẩm màu. Rửa tay cho trẻ trước khi ăn.
Bị tiêu chảy sau khi ăn quán thì có cần đi khám ngay không?
Trường hợp nhẹ ở người lớn khoẻ có thể nghỉ ngơi và bù nước, bù muối khoáng. Nên đi khám ngay nếu nôn liên tục, tiêu chảy ra máu, sốt cao, lơ mơ, tiểu ít, hoặc người bệnh là trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai, người có bệnh nền.
Thấy quán mất vệ sinh thì phản ánh ở đâu?
Có thể phản ánh với ủy ban nhân dân xã nơi quán hoạt động hoặc cơ quan quản lý an toàn thực phẩm của thành phố qua các kênh tiếp nhận chính thức. Nên nêu rõ địa điểm, thời gian và điều bạn quan sát được, kèm ảnh nếu có.