Cuối tháng Bảy dương lịch, nhiều gia đình ở xã Tân An Hội đi thắp nhang ở nghĩa trang liệt sĩ, đài tưởng niệm trong vùng Củ Chi, đoàn thể ấp và khu phố đến thăm các gia đình thương binh, liệt sĩ, và tối 26 rạng sáng 27/7 có những buổi thắp nến tri ân. Với vùng đất từng là chiến trường ác liệt, đây là dịp được giữ rất nghiêm, gần như ngày giỗ chung của cả vùng.
Ngày 27/7 được chọn làm Ngày Thương binh từ năm 1947, sau đó gọi là Ngày Thương binh – Liệt sĩ. Ở Tân An Hội, ý nghĩa của ngày này không nằm ở nghi thức lớn mà ở những việc gần gũi: con cháu lau ảnh người thân trên bàn thờ, người già kể chuyện cũ, học sinh đi quét dọn mộ. Bài này tả những việc ấy và chỉ cách người mới đến, người trẻ tham gia sao cho tự nhiên và tôn trọng.
Vì sao ngày này nặng lòng với vùng Củ Chi
Vùng Củ Chi, trong đó có khu thị trấn huyện lỵ và các xã Phước Hiệp, Tân An Hội cũ, đã trải qua nhiều năm chiến tranh. Rất nhiều gia đình có người thân hy sinh, bị thương, hoặc có người từng tham gia kháng chiến. Trong những xóm vườn cũ, hiếm nhà nào hoàn toàn không có ai liên quan. Vì vậy, 27/7 ở đây không phải chuyện của "người khác", mà là chuyện trong nhà.
Nhiều gia đình có người hy sinh mà chưa tìm được hài cốt, hoặc chỉ biết người thân mất ở một chiến trường xa. Ngày 27/7 với họ là ngày tưởng nhớ chung, bù cho ngày giỗ không biết chính xác. Có gia đình vẫn đi tìm thông tin qua đồng đội cũ, qua các chương trình tìm kiếm, và mỗi năm đến dịp này lại có thêm câu chuyện được kể ra.
Bài này không kể lại lịch sử kháng chiến của vùng Củ Chi, vì đó là câu chuyện lớn đã được ghi chép nhiều nơi. Ở đây chỉ nói chuyện người hôm nay sống ở xã Tân An Hội giữ ngày này ra sao trong đời thường của họ.
Thắp nhang ở nghĩa trang và đài tưởng niệm
Hoạt động dễ thấy nhất quanh ngày 27/7 là thắp nhang ở nghĩa trang liệt sĩ. Vùng Củ Chi có nghĩa trang liệt sĩ của địa phương và các đài tưởng niệm, trong đó khu tưởng niệm Bến Dược ở phía bắc vùng Củ Chi cũ, không thuộc xã Tân An Hội, là nơi nhiều đoàn từ khắp nơi tìm đến. Người trong xã thường đi theo gia đình, theo đoàn thể ấp, trường học hoặc nơi làm việc.
Buổi thắp nhang thường vào chiều tối hoặc sáng sớm cho đỡ nắng. Người đi mang theo nhang, hoa, có khi là trái cây. Ở nhiều nơi, thanh niên, học sinh được phân công thắp nến trên từng phần mộ vào tối 26/7, tạo thành những hàng nến dài. Không khí trang nghiêm, ít nói chuyện, người lớn nhắc trẻ con đi nhẹ, không giẫm lên mộ.
Ngoài nghĩa trang, các gia đình cũng thắp nhang ở bàn thờ trong nhà. Nhiều nhà có người hy sinh làm mâm cơm cúng vào dịp này, mời họ hàng gần. Ở khu phố trung tâm, có nhà treo cờ, dọn dẹp bàn thờ, thay di ảnh mới cho người thân. Những việc ấy không cần ai nhắc, đã thành nếp hằng năm.
Những hoạt động thường gặp trong xã quanh dịp 27/7
Mỗi năm có thể khác nhau tuỳ kế hoạch của địa phương, nhưng các hoạt động sau thường thấy ở các ấp, khu phố vùng Củ Chi:
- Thăm hỏi gia đình chính sách: đại diện chính quyền, đoàn thể đến thăm, tặng quà các gia đình thương binh, liệt sĩ, người có công, nhất là người cao tuổi, người sống một mình.
- Dọn dẹp nghĩa trang, mộ liệt sĩ: đoàn viên thanh niên, học sinh, hội cựu chiến binh cùng nhổ cỏ, quét lá, sơn lại bia mộ trước ngày lễ.
- Thắp nến tri ân tối 26/7 tại nghĩa trang, đài tưởng niệm hoặc nhà văn hoá.
- Gặp mặt, nói chuyện truyền thống: cựu chiến binh, thương binh kể chuyện cho học sinh, đoàn viên.
- Sửa nhà, hỗ trợ đời sống cho gia đình có công khó khăn, thường gọi là nhà tình nghĩa, do nhiều nguồn đóng góp.
- Chăm sóc mẹ Việt Nam anh hùng: những năm trước đây vùng Củ Chi có nhiều mẹ được phong tặng, nay số mẹ còn sống ít dần, việc phụng dưỡng được đặc biệt quan tâm.
Lịch cụ thể từng năm do xã, ấp, khu phố và các đoàn thể thông báo. Người muốn tham gia có thể hỏi trưởng ấp, tổ trưởng dân phố hoặc đoàn thanh niên nơi mình ở.
Trong nhà có người hy sinh: ngày giữ nghiêm nhất
Bước vào nhiều ngôi nhà gốc ở Phước Hiệp hay Tân An Hội cũ, bạn sẽ thấy trên bàn thờ ảnh một người trẻ trong quân phục, ảnh đen trắng đã ngả màu, bên cạnh tấm bằng ghi công. Với những nhà ấy, 27/7 là lúc cả nhà dừng việc, lau dọn bàn thờ, thay hoa, thắp nhang. Người cha người mẹ của liệt sĩ, nếu còn, thường rất già; anh chị em ruột cũng đã ngoài sáu bảy mươi.
Câu chuyện người hy sinh được kể đi kể lại trong nhà, mỗi người nhớ một mảnh: ngày đi, lá thư cuối, người đồng đội về báo tin. Đến dịp này, con cháu được nghe lại. Nhiều gia đình bắt đầu ghi chép, chụp lại giấy tờ, thư từ, vì sợ người kể không còn. Đây là việc đáng làm, và nếu bạn là con cháu, đừng đợi.
Với gia đình có thương binh, ngày này cũng là dịp nhắc lại những năm tháng người thân sống với thương tật. Họ thường không thích được nhắc như người hùng, mà muốn được đối xử bình thường, được hỏi thăm sức khoẻ. Người hàng xóm ghé qua hỏi han một câu đã là điều tốt.
Trường học trong xã và bài học về ngày 27/7
Với học sinh các trường trong xã, tháng Bảy rơi vào kỳ nghỉ hè, nên hoạt động tri ân thường do đoàn thanh niên, đội thiếu niên ở ấp, khu phố tổ chức thay vì nhà trường. Các em được giao những việc vừa sức: quét lá, nhổ cỏ quanh mộ, xếp nến, đi cùng người lớn đến thăm gia đình có công trong ấp. Nhiều phụ huynh nói con mình hiểu chuyện chiến tranh qua một buổi như vậy rõ hơn qua nhiều trang sách.
Trong năm học, các tiết lịch sử địa phương, các buổi nói chuyện dưới cờ, chuyến tham quan di tích trong vùng Củ Chi giúp học sinh biết thêm về vùng đất mình đang sống. Với con em công nhân từ tỉnh khác đến, đây là lần đầu các em nghe về những câu chuyện của Củ Chi; không ít em về kể lại cho cha mẹ, và cả nhà cùng đi thắp nhang dịp 27/7 năm sau.
Cha mẹ có thể góp phần bằng cách trả lời những câu hỏi của con một cách bình tĩnh, đúng mức, tránh kể chuyện quá ghê rợn với trẻ nhỏ. Nếu trong nhà có ông bà từng trải qua thời chiến, nhờ ông bà kể một câu chuyện ngắn là cách truyền lại ký ức tự nhiên nhất, không cần đến bài giảng.
Người trẻ và người mới đến tham gia thế nào
Đi theo đoàn thể hay trường học. Học sinh các trường trong xã thường có hoạt động dọn dẹp nghĩa trang, thắp nến. Người đi làm có thể tham gia qua công đoàn, đoàn thanh niên nơi làm việc. Đi theo đoàn giúp bạn biết làm đúng nghi thức.
Tự đi cũng được. Bạn có thể tự đến nghĩa trang, đài tưởng niệm vào giờ mở cửa, mang theo nhang, hoa. Thắp nhang ở đài chính trước, rồi các phần mộ nếu muốn. Đi nhẹ, nói nhỏ.
Ăn mặc chỉnh tề. Quần dài, áo có tay, màu trang nhã. Không mặc quần ngắn, áo hở vai, không đội nón khi đứng trước đài tưởng niệm.
Chụp ảnh có chừng mực. Nhiều người chụp hàng nến lung linh; không sai, nhưng đừng tạo dáng vui vẻ, không đứng lên bậc mộ để lấy góc, không làm phiền gia đình đang thắp nhang cho người thân.
Hỏi chuyện với sự tôn trọng. Nếu được nghe cựu chiến binh, thương binh kể chuyện, hãy lắng nghe. Không hỏi dồn về thương tật, mất mát, không tranh luận. Họ kể bao nhiêu, nghe bấy nhiêu.
Giúp người già trong xóm. Nhà hàng xóm có người cao tuổi thuộc gia đình có công muốn đi nghĩa trang mà không ai đưa, bạn có thể đề nghị chở giúp. Đó là việc nhỏ mà nhiều ý nghĩa.
Những người đang giữ ký ức ở xã
Ở mỗi ấp, khu phố thường có vài người được xem là "kho chuyện": cựu chiến binh, cán bộ lão thành, người từng tham gia du kích, người từng nuôi giấu cán bộ. Họ là người được mời nói chuyện với học sinh, được hỏi khi cần xác minh thông tin cho các gia đình tìm người thân. Số người như vậy giảm dần theo năm tháng.
Hội cựu chiến binh ở ấp, khu phố là nơi gom những câu chuyện ấy. Hội thường đứng ra tổ chức thăm hỏi đồng đội, lo việc khi có hội viên qua đời, và tham gia các buổi nói chuyện truyền thống. Người trẻ muốn tìm hiểu chuyện xưa của làng có thể bắt đầu từ đây.
Một số gia đình trong vùng đã tự làm việc ghi chép: quay video ông bà kể chuyện, chụp lại thư từ, bằng khen, giấy báo tử. Những tài liệu như vậy, nếu được gìn giữ cẩn thận, sẽ là nguồn quý cho con cháu sau này. Nếu nhà bạn có, nên sao lưu nhiều nơi, ghi rõ ai, năm nào, ở đâu bên cạnh mỗi tấm ảnh.
Giữ ngày tri ân giữa nhịp sống mới
Xã Tân An Hội hôm nay có rất nhiều người mới đến, có những dãy trọ mà gần như không ai là người gốc Củ Chi. Với họ, ngày 27/7 có thể chỉ là một ngày trong lịch. Nhưng sống ở vùng này đủ lâu, đi qua những nghĩa trang, những ngôi nhà có bằng ghi công, nhiều người bắt đầu hiểu và tham gia theo cách của mình.
Doanh nghiệp, xưởng trong vùng cũng có lúc tổ chức cho công nhân đi thắp nhang, góp quỹ đền ơn đáp nghĩa, hoặc tham gia hỗ trợ gia đình có công khó khăn. Việc này không bắt buộc với ai, nhưng là cách để người đến làm ăn hiểu thêm vùng đất mình đang sống.
Giữ ngày tri ân không cần phô trương. Một nén nhang đúng ngày, một lần hỏi thăm người già trong xóm, một lần chở người hàng xóm đi nghĩa trang, đã là đủ để ngày này còn ý nghĩa. Với vùng đất từng chịu nhiều mất mát như Củ Chi, sự nhớ ấy là điều người ở đây trân trọng nhất ở người đến sau.
Câu hỏi thường gặp
Ngày 27/7 có được nghỉ làm không?
Ngày 27/7 không nằm trong danh sách ngày nghỉ lễ chính thức theo Bộ luật Lao động hiện hành, nên người lao động vẫn đi làm bình thường, trừ khi nơi làm việc có quy định riêng. Các hoạt động tri ân vì vậy thường diễn ra vào buổi tối hoặc cuối tuần gần ngày 27/7 để nhiều người tham gia được.
Muốn thắp nhang ở nghĩa trang liệt sĩ có cần đăng ký không?
Thường thì người dân đến thắp nhang cá nhân không cần đăng ký, chỉ cần đi trong giờ mở cửa và giữ trật tự. Đoàn đông người, trường học, doanh nghiệp nên liên hệ trước với ban quản lý nghĩa trang để được sắp xếp thời gian, tránh trùng với các đoàn lễ chính thức.
Thắp nến tri ân tối 26/7 có ai cũng tham gia được không?
Phần lớn các buổi thắp nến mở cho người dân tham gia, thường do đoàn thanh niên, chính quyền địa phương tổ chức. Bạn có thể hỏi trưởng ấp, tổ trưởng dân phố hoặc đoàn thanh niên xã để biết địa điểm, giờ giấc của năm đó, và đến sớm để được hướng dẫn.
Gia đình muốn tìm thông tin liệt sĩ chưa rõ nơi an táng thì bắt đầu từ đâu?
Có thể bắt đầu từ cơ quan phụ trách chính sách người có công ở xã, hội cựu chiến binh địa phương, và các chương trình tìm kiếm liệt sĩ. Nên gom đủ giấy tờ đang có như giấy báo tử, bằng Tổ quốc ghi công, thư từ, lời kể của đồng đội. Quy trình cụ thể nên hỏi cơ quan chức năng hiện hành.
Người nơi khác đến sống ở Tân An Hội có nên tham gia các hoạt động 27/7 không?
Có, nếu bạn muốn. Không ai bắt buộc, nhưng tham gia giúp bạn hiểu vùng đất và người ở đây hơn. Cách đơn giản nhất là đi theo đoàn thể nơi làm việc, cùng hàng xóm đi thắp nhang, hoặc giúp người già trong xóm đi nghĩa trang.
Đưa trẻ nhỏ đến nghĩa trang có ổn không?
Có thể, nếu trẻ đã đủ lớn để hiểu và giữ trật tự. Trước khi đi, nên kể cho trẻ nghe vì sao đến đó, dặn đi nhẹ, không chạy, không leo lên mộ. Với trẻ quá nhỏ, nên cân nhắc vì không khí đông người, nhiều khói nhang và nến.