Giông ở vùng Củ Chi, trong đó có xã Tân An Hội, thường xảy ra nhiều nhất vào giai đoạn chuyển từ mùa khô sang mùa mưa, khoảng tháng 4 đến tháng 6, và rải rác suốt mùa mưa. Một cơn giông điển hình đến vào buổi chiều, kèm gió giật mạnh trong vài phút, có thể có lốc cục bộ làm tốc mái, gãy cây, và sét đánh xuống những chỗ cao, trống trải.
Thiệt hại do giông thường không đến từ lượng mưa mà từ gió giật và sét trong thời gian rất ngắn, khi người ta chưa kịp chuẩn bị. Bài viết giải thích vì sao giông đầu mùa mạnh, những thứ trong nhà và quanh nhà dễ hỏng nhất, các việc nên làm trước mùa mưa, và cách giữ an toàn khi đang đi đường, đang làm vườn hay đang ở nhà lúc trời giông.
Vì sao giông đầu mùa mưa mạnh
Cuối mùa khô, mặt đất vùng Củ Chi bị nắng đốt nóng cả ngày. Không khí sát mặt đất nóng và ngày càng ẩm khi gió mùa tây nam bắt đầu mang hơi nước vào. Đến chiều, khối khí nóng ẩm bốc lên rất nhanh, tạo thành những đám mây dông cao, đen, phát triển mạnh theo chiều thẳng đứng. Khi mây trút mưa, luồng khí lạnh từ trên cao lao xuống, đập vào mặt đất rồi toả ra xung quanh, tạo thành những cơn gió giật đột ngột.
Gió giật trước và trong cơn giông có thể mạnh hơn nhiều so với gió thường ngày, nhưng chỉ kéo dài vài phút và trên một khu vực hẹp. Vì thế mới có cảnh một dãy nhà bị tốc mái trong khi khu bên cạnh chỉ thấy mưa to. Lốc xoáy là dạng xoáy nhỏ hình thành trong những cơn giông mạnh, đường đi hẹp, khó dự báo chính xác đến từng xã.
Vùng đất cao, bằng phẳng, xen lẫn ruộng vườn và khu dân cư như trung tâm Củ Chi cũ không có núi đồi che chắn, nên gió giật đi qua dễ dàng. Những chỗ trống trải như ruộng, bãi đất phân lô chưa xây, sân rộng là nơi gió mạnh nhất; nhà đơn lẻ, mái tôn rộng, cây cao đứng một mình là những thứ dễ bị ảnh hưởng.
Những thứ dễ hỏng nhất khi có gió giật
Mái tôn bắt vít thưa, vít gỉ. Gió luồn dưới mép mái, nhất là mái hiên vươn ra, tạo lực nâng, bật từng tấm tôn. Mái của nhà trọ, nhà kho, chuồng trại thường dễ tốc nhất.
Mái che tạm, bạt, dù trước cửa hàng. Mái che di động của hàng quán dọc Quốc lộ 22 có thể bị gió cuốn, đổ xuống người đi đường. Thu bạt, gập dù ngay khi trời kéo mây.
Bảng hiệu, khung quảng cáo trên cao. Bảng hiệu gắn lâu năm, khung sắt gỉ chân là mối nguy cho cả chủ nhà lẫn người đi đường.
Cây cao, cây mục, cây rễ nông. Cây trồng ven đường, ven sân có tán lớn, rễ bị cắt khi làm đường, hay thân rỗng mục dễ gãy đổ. Cành khô trên ngọn dễ rơi trước tiên.
Tường rào, vách tôn mỏng. Tường rào xây cao không có trụ đủ chắc, vách tôn quây công trình có thể đổ khi gió đập vào mặt rộng.
Đồ đạc để trên sân thượng, ban công. Chậu cây, tấm tôn, ván gỗ để rời trên cao bị gió thổi rơi xuống đường hoặc nhà bên cạnh.
Chuẩn bị nhà cửa trước mùa giông
Nên làm trong mùa khô, tốt nhất xong trước tháng 5:
- Kiểm tra toàn bộ mái tôn: thay vít gỉ, bắt thêm vít ở mép mái và đỉnh mái, chèn chặt chỗ tôn hở. Mái hiên dài nên có thêm thanh giằng.
- Thông máng xối, ống thoát nước mái để nước mưa lớn không tràn ngược vào nhà.
- Tỉa cành khô, cành vươn ra mái nhà, dây điện; cây có dấu hiệu mục thân, nghiêng nhiều nên nhờ người có chuyên môn xem xét.
- Gia cố hoặc tháo bỏ bảng hiệu cũ, khung sắt gỉ. Bảng hiệu mới cần lắp bởi thợ có kinh nghiệm, chân bắt chắc vào kết cấu.
- Dọn đồ để rời trên sân thượng, ban công; buộc chặt những thứ không dọn được.
- Kiểm tra hệ thống điện ngoài trời, dây điện câu qua sân, ổ cắm ngoài hiên để tránh chập điện khi mưa tạt.
- Với nhà trọ, nhà kho, chuồng trại mái rộng: cân nhắc gia cố kèo, bổ sung neo mái.
Những việc này tốn ít chi phí so với thiệt hại khi một tấm tôn bay sang nhà hàng xóm hay rơi xuống đường. Nếu nhà có người già sống một mình, hàng xóm và người thân nên giúp kiểm tra trước mùa mưa.
Sét: hiểu đúng để tránh
Sét có xu hướng đánh vào những chỗ cao nhất và nổi bật nhất trong một vùng: cây đứng một mình giữa ruộng, cột điện, ăng-ten, mái nhà cao hơn xung quanh, và cả con người đứng giữa khoảng trống. Ở vùng ruộng vườn còn lại của Phước Hiệp, Tân An Hội cũ, người làm đồng, người chăn bò, người đi trên đường vắng khi trời giông là những người có nguy cơ.
Khi nghe tiếng sấm, nghĩa là bạn đang ở trong vùng có thể bị sét đánh, dù mưa chưa tới. Đừng đợi mưa mới tìm chỗ trú. Chỗ trú an toàn là nhà kiên cố có mái, có tường, hoặc ô tô kín mui. Chòi tạm, mái che tôn không vách, gốc cây lớn không phải chỗ an toàn.
Trong nhà, sét có thể theo đường dây điện, dây cáp, ống nước kim loại. Khi giông lớn, rút phích tivi, máy tính, bộ phát wifi; không tắm, không đứng sát cửa sổ kim loại. Nhà cao tầng, nhà xưởng nên lắp hệ thống chống sét do đơn vị có chuyên môn thiết kế và kiểm tra định kỳ; tự làm cột thu sét không đúng kỹ thuật có thể nguy hiểm hơn không có.
Đang ở ngoài đường khi trời giông
Người trong xã đi làm, đi chợ, chở hàng bằng xe máy trên Quốc lộ 22 và đường liên ấp rất nhiều. Khi giông kéo tới:
- Nhìn trời trước khi đi buổi chiều; thấy mây đen kéo nhanh, gió đổi hướng, nghe sấm thì nên chờ qua cơn.
- Đang chạy xe, tìm chỗ trú trong nhà, cửa hàng, trạm xăng có mái kiên cố; không trú dưới gốc cây, dưới bảng hiệu, mái che tạm.
- Tránh xa dây điện, cột điện; không chạm vào dây điện bị đứt rơi xuống, báo ngay cho điện lực và chính quyền.
- Gió giật mạnh làm xe máy chao đảo, nhất là khi xe tải, container chạy ngang hắt gió. Giảm tốc, đi sát lề phải nhưng tránh rìa đường có cây lớn.
- Mưa lớn che tầm nhìn, đèn xe phía trước mờ; bật đèn, giữ khoảng cách, không vượt.
- Đang ở ruộng vườn, không đứng giữa khoảng trống, không cầm dụng cụ kim loại dài; nếu không kịp về nhà, ngồi xổm thấp, hai chân khép lại, tránh nằm dài ra đất.
Sau cơn giông, cẩn thận với cây đổ chắn đường, dây điện đứt, ổ gà ngập nước. Đi chậm qua những đoạn tối, có cây lớn ven đường.
Sau cơn giông: kiểm tra và báo hư hại
Khi trời ngớt, đi một vòng quanh nhà kiểm tra mái, máng xối, tường rào, cây cối. Mái bị xô lệch cần xử lý sớm trước cơn mưa sau. Nếu thấy dây điện võng thấp, đứt, cột điện nghiêng, đừng tự xử lý; báo cho đơn vị điện lực và chính quyền địa phương, cảnh báo người đi đường tránh xa.
Cây đổ ra đường công cộng, đè lên nhà, cần báo ban điều hành ấp, khu phố hoặc Ủy ban nhân dân xã để được hỗ trợ dọn dẹp. Với hư hại nhà cửa lớn, chụp ảnh lại trước khi sửa, hữu ích nếu nhà có bảo hiểm hoặc có chương trình hỗ trợ của địa phương.
Một thói quen tốt của nhiều khu phố là hàng xóm thăm hỏi nhau sau cơn giông, nhất là nhà có người già, người khuyết tật. Mạng lưới nhỏ đó nhiều khi giúp phát hiện và xử lý hư hại nhanh hơn chờ đợi.
Hàng quán, xưởng nhỏ và dãy trọ dọc Quốc lộ 22: ai làm gì khi trời kéo mây
Trung tâm xã là nơi tập trung nhiều cửa hàng mặt tiền, quán ăn có mái bạt kéo ra vỉa hè, xưởng nhỏ và kho bãi mái tôn rộng. Khi giông đến, thiệt hại thường xảy ra trong mười, mười lăm phút đầu, nên việc phân công trước giữa chủ và người làm quan trọng hơn bất kỳ thiết bị nào. Một người thu bạt, gập dù, kéo bảng đứng vào trong; một người ngắt điện bảng hiệu đèn và thiết bị ngoài hiên; một người đưa khách vào chỗ có mái kiên cố, tránh cho khách đứng dưới mái hiên tạm.
Với xưởng và kho, cửa cuốn, cửa lùa mở toang khi gió giật là đường cho gió lùa vào, tạo áp lực đẩy mái từ bên trong lên. Đóng cửa lớn trước cơn giông giúp mái ít bị bật hơn. Hàng hoá xếp cao gần cửa nên chằng buộc, phủ bạt có dây neo, không để hàng nhẹ rời rạc trên sân.
Ở dãy trọ, chủ trọ nên dặn người thuê không phơi đồ, để xe máy dưới mái che tạm hay dưới cây lớn khi trời đổi màu, và có một người giữ liên lạc để báo khi mái hư, nước dột vào ổ điện. Người thuê mới từ nơi khác đến thường chưa quen kiểu giông đầu mùa ở vùng này, một lời dặn từ đầu tránh được nhiều chuyện.
Theo dõi cảnh báo và tự đọc dấu hiệu trên trời
Cơ quan khí tượng thuỷ văn thường đưa bản tin cảnh báo giông, lốc, sét, gió giật cho khu vực TP Hồ Chí Minh hoặc các vùng phía bắc thành phố khi có nguy cơ. Những cảnh báo này đi kèm khung thời gian, thường là vài giờ tới, và không chỉ chính xác đến từng ấp. Cách dùng hợp lý là coi cảnh báo như tín hiệu để dời việc phải ra ngoài, thu dọn đồ, sạc sẵn điện thoại, chứ không đợi cảnh báo nói đúng tên xã mình.
Người lớn tuổi trong xã vẫn quen đọc trời bằng mắt. Mây đen dựng cao như tháp ở phía tây, tây nam vào buổi chiều, gió đang lặng bỗng đổi hướng và mát lạnh, mùi đất ẩm bốc lên, chim bay về tổ sớm là những dấu hiệu cơn giông đang tới gần. Khoảng cách giữa chớp và tiếng sấm ngắn dần nghĩa là tâm giông đang lại gần; khi chớp và sấm gần như cùng lúc, bạn đang ở ngay dưới nó.
Kết hợp cả hai, cảnh báo chính thức cho biết hôm nay có nguy cơ, còn mắt nhìn trời cho biết lúc nào phải vào nhà. Với người phải chạy xe đường xa, đi giao hàng, đi làm ca chiều, thói quen nhìn trời phía tây trước khi rời chỗ trú đáng giá hơn bất kỳ lời khuyên nào khác.
Câu hỏi thường gặp
Giông lốc ở Củ Chi thường xảy ra lúc nào?
Nhiều nhất vào giai đoạn chuyển mùa từ khoảng tháng 4 đến tháng 6, thường vào buổi chiều và chiều tối khi mặt đất đã nóng cả ngày. Trong suốt mùa mưa vẫn có giông, nhưng cơn giông đầu mùa thường kèm gió giật mạnh và sét nhiều hơn.
Có dự báo được lốc xoáy đến từng xã không?
Rất khó. Lốc hình thành trong cơn giông mạnh, đường đi hẹp và thời gian ngắn. Cơ quan khí tượng thường cảnh báo nguy cơ giông lốc cho một vùng rộng. Người dân nên theo dõi cảnh báo, quan sát mây và chuẩn bị nhà cửa từ trước.
Mái tôn bắt vít bao nhiêu là đủ chắc?
Không có con số chung cho mọi mái, vì phụ thuộc loại tôn, khoảng cách xà gồ, độ vươn của mái hiên. Nguyên tắc là mép mái, đỉnh mái và mái hiên cần bắt dày hơn phần giữa, vít còn tốt không gỉ. Nên nhờ thợ có kinh nghiệm kiểm tra.
Đang ở trong nhà có cần lo sét không?
Nhà kiên cố là nơi trú an toàn, nhưng vẫn nên rút phích thiết bị điện tử, tránh dùng nước, tránh đứng sát cửa sổ kim loại khi sét dày. Nhà cao hơn xung quanh, nhà xưởng nên có hệ thống chống sét đúng kỹ thuật, kiểm tra định kỳ.
Thấy dây điện đứt sau cơn giông thì làm gì?
Tránh xa, không chạm vào dây và vật đang chạm vào dây, cảnh báo người khác. Báo ngay cho đơn vị điện lực khu vực và ban điều hành ấp, khu phố hoặc Ủy ban nhân dân xã. Không tự kéo dây hay chặt cây đang đè lên đường điện.
Cây trước nhà nghiêng nhiều có nên tự chặt không?
Cây lớn gần nhà, gần đường dây điện nên nhờ người có chuyên môn và thiết bị phù hợp. Cây trên vỉa hè, đất công thường cần báo chính quyền trước khi chặt tỉa. Tự trèo cắt cây lớn trong mùa giông rất dễ gây tai nạn.