Khi trong xóm ở Tân An Hội có người qua đời, đám tang thường được tổ chức ngay tại nhà trong hai đến ba ngày, theo nếp tang lễ Nam Bộ: khâm liệm, nhập quan, viếng, cúng, rồi đưa tang ra nghĩa trang hoặc nơi hoả táng. Hàng xóm qua viếng, phụ việc, phúng điếu, và cả xóm cùng chịu một ít bất tiện về lối đi, tiếng nhạc trong mấy ngày đó.
Bài này tả nếp tang lễ đang được giữ ở đây, giúp người mới đến biết nên đi viếng thế nào cho phải lẽ, và giúp gia đình có tang lo việc sao cho chu đáo với người đã khuất mà vẫn giữ yên cho khu dân cư. Nghi thức cụ thể mỗi nhà một khác, theo quê gốc và nếp riêng; khi cần, hỏi người lớn tuổi trong họ hoặc người lo việc tang chuyên nghiệp.
Những ngày đầu: báo tang và dựng rạp
Khi có người mất, việc đầu tiên của gia đình là báo cho họ hàng, người thân, rồi báo với tổ dân phố hoặc trưởng ấp. Người lo thủ tục khai tử đi làm theo quy định hiện hành; phần đó được viết trong chuyên mục thủ tục hành chính của trang. Trong xóm, tin báo tang đi rất nhanh qua hàng xóm, chợ, nhóm nhắn tin của ấp.
Ở các xóm vườn và cả khu phố trung tâm, phần lớn gia đình vẫn để người mất tại nhà vài ngày để bà con đến viếng. Rạp tang được dựng trước nhà, phủ bạt, kê bàn ghế cho khách. Ngày trước, hàng xóm tự dựng rạp; nay nhiều nhà thuê trọn gói dịch vụ tang lễ lo rạp, quan tài, xe tang, ban nhạc. Hàng xóm vẫn qua phụ việc pha trà, rửa ly, trông xe, nấu cơm cho người trong nhà.
Một số gia đình, nhất là ở khu phố chật hoặc khi người mất ở bệnh viện, chọn đưa về nhà tang lễ hoặc làm lễ gọn hơn. Việc lựa chọn tuỳ điều kiện, nguyện vọng của người mất và ý kiến người lớn trong họ, không có cách nào đúng hơn cách nào.
Các bước của một đám tang theo nếp Nam Bộ
Trình tự thường gặp ở vùng này gồm những phần sau; tên gọi và cách làm có thể khác nhau giữa các nhà:
- Khâm liệm và nhập quan: tắm rửa, thay quần áo cho người mất, đặt vào quan tài. Thường do người trong nhà cùng người lo tang làm, có giờ giấc theo sự chọn lựa của gia đình.
- Thành phục: con cháu mặc đồ tang, đội khăn tang, chính thức nhận tang. Từ lúc này, khách bắt đầu đến viếng đông.
- Những ngày viếng: bàn thờ đặt trước quan tài, có di ảnh, nhang đèn, hoa. Con cháu túc trực, đáp lễ khách viếng. Buổi tối có thể có nhạc tang, có nơi tụng kinh theo nếp nhà.
- Lễ cáo biệt, di quan: trước giờ đưa tang, gia đình làm lễ từ biệt, đọc lời cảm ơn, rồi đưa quan tài ra xe.
- Đưa tang: đoàn đưa tang đi tới nghĩa trang hoặc nơi hoả táng. Ngày nay phần nhiều dùng xe tang và xe khách, ít còn đi bộ dài.
- Sau tang lễ: các lễ cúng thất, cúng trăm ngày, giỗ đầu, mãn tang theo nếp từng nhà.
Gia đình theo các nếp tín ngưỡng khác nhau sẽ làm nghi thức khác nhau. Khách viếng không cần biết hết, chỉ cần theo sự hướng dẫn của người đáp lễ và giữ thái độ trang nghiêm.
Đi viếng: mặc gì, mang gì, làm gì
Mặc màu tối, kín đáo. Áo sẫm màu hoặc trắng, quần dài, không mặc đồ sặc sỡ, quần ngắn. Người đi làm ghé qua sau giờ làm có thể mặc đồ công sở, chỉ cần gọn gàng.
Mang theo vòng hoa, nhang hoặc phong bì. Người thân, cơ quan thường gửi vòng hoa. Hàng xóm hay mang nhang đèn, trái cây, hoặc phúng điếu bằng phong bì ghi tên. Mức phúng tuỳ quan hệ, không có quy định; ở đây không ai đánh giá người phúng ít.
Thắp nhang, vái, chia buồn. Đến nơi, ghi tên vào sổ tang nếu có, thắp nhang trước bàn thờ, vái theo nếp, rồi quay sang con cháu đáp lễ nói lời chia buồn ngắn. Không cần nói dài.
Ngồi lại một lát. Sau khi viếng, nhà thường mời ngồi uống trà. Ngồi lại chừng mười, mười lăm phút là đủ; với người thân thiết thì có thể ở lâu hơn, phụ việc.
Giữ lời nói nhẹ nhàng. Không hỏi kỹ nguyên nhân mất, không bàn chuyện tiền bạc, chia gia tài. Không cười đùa to, không chụp ảnh người mất hay con cháu đang khóc.
Trẻ nhỏ đi cùng thì trông kỹ. Dặn trước để trẻ không chạy chơi gần bàn thờ, quan tài. Nếu trẻ quá nhỏ, có thể không cần dẫn theo.
Hàng xóm phụ việc: nếp "tối lửa tắt đèn"
Câu "tối lửa tắt đèn có nhau" ở xóm Củ Chi thấy rõ nhất lúc có tang. Hàng xóm qua nấu nước, rửa chén, trông xe cho khách, có người thức đêm cùng con cháu. Nhà nào trong xóm có xe, có bàn ghế thì cho mượn. Các đoàn thể ở ấp, khu phố, như hội người cao tuổi, hội cựu chiến binh, hội phụ nữ, thường có người đại diện đến viếng và phúng theo lệ của hội.
Người mới đến ở trọ, ở thuê có thể nghĩ đó là chuyện của người trong họ. Nhưng chỉ cần qua viếng một lần, phụ một việc nhỏ, là đã được nhớ. Những gia đình từng được hàng xóm giúp lúc có tang thường ghi ơn rất lâu, và khi người giúp có việc, họ sẽ có mặt.
Ngược lại, ở khu phố đông, nhịp sống bận rộn, có những đám tang mà hàng xóm hai bên chỉ biết qua tiếng nhạc. Điều đó không phải do người ta lạnh nhạt mà do không biết có nên qua hay không. Nếu bạn ở sát nhà có tang, qua thắp một nén nhang, chia buồn một câu luôn là việc nên làm, kể cả khi chưa từng nói chuyện với gia đình ấy.
Nhà có tang và khu phố: giữ yên cho cả xóm
Đám tang tại nhà kéo theo mấy chuyện chung: rạp chiếm một phần lối đi, xe khách đậu dọc đường, nhạc tang vào buổi tối, khói nhang và giấy tiền vàng bạc. Ở khu phố chật dọc Quốc lộ 22 và những con hẻm đông dãy trọ, những chuyện này dễ làm hàng xóm khó chịu nếu kéo dài, dù ai cũng thông cảm với nhà có tang.
Những gia đình lo khéo thường làm mấy việc sau: báo trước với hàng xóm hai bên và tổ dân phố; dựng rạp chừa lối cho xe máy, xe cứu thương, xe chữa cháy; nhờ người trông và xếp xe khách gọn một bên; giữ nhạc tang vừa phải và dừng vào giờ khuya; đốt vàng mã, nếu có, ở chỗ an toàn, xa dây điện, xa nhà gỗ, có người trông và dọn tro. Sau khi đưa tang, dọn rạp và vệ sinh đường sá ngay trong ngày.
Nhiều địa phương ở TP Hồ Chí Minh đã có quy định và vận động về tổ chức tang lễ văn minh, hạn chế rải giấy tiền trên đường, giữ thời gian quàn vừa phải. Gia đình nên hỏi tổ dân phố hoặc ấp về những điều cần lưu ý ở nơi mình ở, vì quy định có thể được cập nhật.
Đưa tang: chôn cất hay hoả táng
Ngày trước, người Củ Chi phần lớn chôn cất trong đất vườn nhà hoặc đất của dòng họ. Đi qua các xóm vườn ở Phước Hiệp, Tân An Hội cũ, bạn vẫn thấy những ngôi mộ nằm trong vườn, cạnh nhà. Khi đất vườn được chia, bán, tách thửa, chuyện mộ trong vườn trở thành vấn đề phải tính: mộ nằm trên thửa của ai, có được giữ nguyên không, cải táng đi đâu.
Hiện nay, xu hướng chung ở TP Hồ Chí Minh là chôn cất tại nghĩa trang tập trung hoặc hoả táng, gửi tro cốt ở chùa, nhà thờ, nơi lưu giữ tro cốt. Nhiều gia đình ở Tân An Hội cũng chọn như vậy. Việc chôn cất trong đất vườn nhà phụ thuộc vào quy hoạch và quy định quản lý nghĩa trang, nên trước khi quyết định cần hỏi chính quyền xã để không gặp rắc rối về sau.
Đoàn đưa tang trên Quốc lộ 22 thường đi chậm, có xe dẫn đường. Người đi đường gặp đoàn đưa tang nên giảm tốc, nhường đường, không bóp còi inh ỏi, không chen vào giữa đoàn. Ngược lại, gia đình nên hạn chế rải giấy tiền dọc đường vì gây trơn trượt cho xe máy và khó dọn.
Khi người mất là người ở trọ, người từ quê xa
Tân An Hội có nhiều người lao động từ tỉnh khác đến thuê trọ. Khi một người ở trọ qua đời, gia đình ở quê thường muốn đưa thi hài hoặc tro cốt về quê, việc này cần lo giấy tờ, xe chuyên chở và khá nhiều tiền. Chủ trọ, đồng nghiệp, hàng xóm dãy trọ thường là những người đầu tiên đứng ra giúp: báo tin cho gia đình, liên hệ cơ sở dịch vụ tang lễ, báo với khu phố hoặc ấp, quyên góp giúp gia đình.
Nhiều công ty, xưởng trong vùng có quỹ hoặc lệ thăm hỏi khi công nhân hay người thân của công nhân qua đời; công đoàn cơ sở thường đứng ra lo phần này. Người cùng tổ, cùng dãy trọ góp mỗi người một ít, gom lại gửi gia đình. Đây là nếp tương trợ của người đi làm xa, ai cũng hiểu mai kia mình cũng có thể cần.
Nếu gia đình chọn làm lễ ở đây trước khi đưa về quê, chủ trọ và hàng xóm nên thông cảm nếu phòng trọ chật, rạp phải dựng tạm. Ngược lại, người lo việc cũng nên bàn với chủ trọ và tổ dân phố để sắp xếp chỗ, giờ giấc cho hợp, tránh va chạm vào lúc ai cũng mệt mỏi.
Sau tang lễ: thất, trăm ngày, giỗ đầu
Sau khi đưa tang, gia đình còn các lễ cúng tiếp theo: cúng mở cửa mả sau ba ngày, cúng thất mỗi bảy ngày cho đến bốn mươi chín ngày, cúng trăm ngày, giỗ đầu sau một năm, và mãn tang theo nếp từng nhà. Mức độ làm lớn nhỏ tuỳ gia đình; có nhà chỉ cúng trong nhà, có nhà mời họ hàng thân.
Trong thời gian để tang, nhiều gia đình kiêng tổ chức cưới hỏi, tránh đi dự đám vui, không trang trí nhà cửa dịp Tết đầu tiên sau khi có người mất. Hàng xóm biết nhà đang có tang thì cũng tế nhị hơn: không đến chúc Tết theo kiểu ồn ào, không mời đám cưới một cách vô ý. Đây là những điều người mới đến dễ quên vì không biết nhà bên vừa có tang.
Giỗ đầu thường được làm lớn hơn các giỗ sau, mời đông người. Từ đây, người mất trở thành một ngày giỗ trong năm của gia đình, theo nếp đã nói ở bài về đám giỗ trong chuyên mục này.
Câu hỏi thường gặp
Đi viếng đám tang hàng xóm không quen thân có cần mang gì không?
Không bắt buộc. Bạn có thể mang một bó nhang hoặc một phong bì nhỏ ghi tên để phúng điếu, hoặc chỉ đến thắp nhang và chia buồn. Với hàng xóm ở sát vách mà chưa quen, việc có mặt một lần đã đủ để gia đình ghi nhận, không cần ở lại lâu.
Nên đi viếng vào lúc nào?
Thường vào ban ngày hoặc đầu buổi tối, sau khi gia đình đã thành phục. Tránh đến quá khuya hoặc đúng giờ khâm liệm, nhập quan, di quan vì gia đình đang bận nghi thức. Nếu không rõ, hỏi người hàng xóm hoặc người đứng trông rạp để biết giờ thích hợp.
Nhạc tang kéo dài làm khó ngủ thì nên làm gì?
Trước hết nên thông cảm vì đám tang chỉ vài ngày. Nếu nhạc kéo quá khuya, có thể nhờ tổ trưởng dân phố hoặc người lớn tuổi trong xóm nhắc khéo gia đình. Tránh sang nói thẳng với con cháu đang có tang theo kiểu phàn nàn, dễ gây mất lòng lâu dài.
Có được chôn cất người mất trong đất vườn nhà ở Tân An Hội không?
Việc này phụ thuộc vào quy hoạch và quy định quản lý nghĩa trang, mai táng hiện hành của TP Hồ Chí Minh, nên không trả lời chung được. Trước khi quyết định, gia đình cần hỏi Uỷ ban nhân dân xã Tân An Hội và ấp, khu phố nơi ở. Nhiều gia đình hiện chọn nghĩa trang tập trung hoặc hoả táng.
Người đang có tang trong nhà có nên đi đám cưới không?
Theo nếp nhiều gia đình ở đây, trong thời gian để tang, nhất là những tháng đầu, người trong nhà thường tránh đi dự đám vui và gửi lời chúc mừng, phong bì qua người khác. Đây là phong tục, không phải quy định, mỗi nhà tuỳ cách nghĩ riêng của mình.
Thấy đoàn đưa tang trên đường thì người đi xe nên làm gì?
Giảm tốc độ, đi chậm phía sau hoặc nhường đường cho đoàn qua, không vượt chen vào giữa, không bóp còi liên tục. Nếu trên đường có giấy tiền rơi, chạy chậm vì mặt đường dễ trơn. Đó là phép lịch sự chung với người đã khuất và gia đình họ.