Đặc sản của vùng Củ Chi cũ là những thứ sinh ra từ đất gò và nghề nông ven đô: thịt bò tơ ăn tại quán, khoai mì và đậu phộng, bánh tráng, sữa bò tươi từ các hộ nuôi bò sữa, rau và trái cây vườn như mít, chuối, đu đủ. Ở trung tâm xã Tân An Hội, tức thị trấn Củ Chi cũ, phần lớn những thứ này mua được quanh chợ Củ Chi và dọc các trục đường lớn, không cần chạy xa.
Nên chia đặc sản làm hai nhóm: nhóm ăn tại chỗ mới ngon (bò tơ, món lươn, bánh tráng nướng, khoai mì nóng) và nhóm mang về được (đậu phộng, bánh tráng khô, trái cây đủ già, đồ khô). Bài giải thích từng thứ, nguồn gốc, cách chọn và cách mang đi xa mà không hỏng. Bài không nêu giá và không giới thiệu cửa hàng cụ thể, vì những thứ đó đổi liên tục; muốn tìm cơ sở sản xuất, chế biến có đăng ký trên địa bàn thì tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Vì sao đặc sản ở đây là nông sản chứ không phải món cầu kỳ
Củ Chi là vùng đất gò cao ở cửa ngõ tây bắc thành phố, đất xám thoát nước tốt, xen những nơi trũng gần kênh thuỷ lợi. Suốt nhiều chục năm, nơi này là vùng nông nghiệp cung cấp cho nội thành: rau, trái, thịt, sữa. Đặc sản ở đây vì thế không phải những món hoàng cung hay món phố cổ, mà là sản vật của nhà nông được nấu đơn giản, ăn khi còn tươi.
Thị trấn Củ Chi, nay là phần lõi của xã Tân An Hội, là nơi những sản vật đó hội về. Rau từ các ấp, trái từ các vườn, thịt từ các lò mổ trong vùng đều đổ về chợ Củ Chi và các hàng mặt đường. Người nội thành lên chơi, đi công việc ngang qua trên đường Quốc lộ 22 thường dừng ở đây để ăn một bữa và mua chút quà mang về.
Hiểu điều này giúp bạn tránh hai cái bẫy. Bẫy thứ nhất là đi tìm một món "chỉ Củ Chi mới có" theo kiểu quảng cáo; thật ra phần lớn sản vật ở đây cũng có ở các vùng nông nghiệp miền Đông khác, cái khác nằm ở độ tươi và cách người địa phương làm. Bẫy thứ hai là mua những gói hàng in chữ "đặc sản Củ Chi" mà không rõ nơi làm; cái tên trên bao bì không bảo đảm hàng được làm ở đây.
Các đặc sản quen của vùng Củ Chi và cách dùng
Bảng dưới đây tổng hợp các sản vật thường được nhắc tới khi nói về Củ Chi, kèm gợi ý nên ăn tại chỗ hay mang về. Mức độ phổ biến ở trung tâm xã có thể đổi theo mùa.
| Sản vật | Nguồn gốc ở vùng | Ăn tại chỗ hay mang về | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Thịt bò tơ | Chăn nuôi bò thịt ở các xã trong vùng Củ Chi | Ăn tại quán: luộc, nướng, hấp, lẩu | Thịt tươi cần giữ lạnh nếu mua mang về |
| Khoai mì | Trồng trên đất gò từ lâu | Món nóng ăn tại chỗ; củ tươi mang về được vài ngày | Phải bóc vỏ, ngâm và nấu chín kỹ |
| Đậu phộng | Trồng trên đất xám, thu theo vụ | Đậu luộc ăn trong ngày; đậu khô, đậu rang mang về | Đậu mốc, đắng thì bỏ |
| Bánh tráng | Nghề làm bánh tráng có ở một số nơi trong vùng Củ Chi | Bánh khô mang về; bánh nướng ăn nóng | Giữ kín, tránh ẩm |
| Sữa bò tươi | Củ Chi là vùng nuôi bò sữa lớn của thành phố | Nên mua sữa đã tiệt trùng, thanh trùng có nhãn | Sữa tươi chưa xử lý phải đun sôi, giữ lạnh |
| Trái cây vườn | Mít, chuối, đu đủ, xoài, ổi, mãng cầu trong vườn nhà | Trái đủ già mang về; trái chín mềm ăn sớm | Chọn trái chắc, không dập úng |
| Rau, rau thơm | Các ấp trồng rau ven trung tâm | Mang về trong ngày | Rửa kỹ, giữ thoáng, không nhét túi kín khi còn ướt |
Ngoài ăn uống, vùng Củ Chi còn được biết đến với hoa lan và cá cảnh do một số hộ, trang trại trong vùng nuôi trồng. Đó là quà không ăn được, nếu muốn mua thì hỏi người bán cách vận chuyển và chăm sóc.
Bò tơ: món ăn tại quán, không phải quà xách tay
Cái tên Củ Chi gắn với bò tơ từ lâu. Bò tơ là bò thịt còn non, thịt mềm, ít mỡ, da mỏng; các quán bò tơ dọc những trục đường lớn của vùng Củ Chi thường bán bò luộc hoặc hấp cuốn bánh tráng với rau rừng, rau vườn, chấm mắm nêm hoặc chao, kèm các món nướng, lẩu, xào. Đây là món đãi khách, ăn theo nhóm, ăn tại quán mới đúng vị vì thịt phải vừa chín tới, còn nóng.
Người trong xã ít khi coi bò tơ là món mang về làm quà. Thịt bò tươi nếu đi đường xa không có thùng đá thì rất dễ mất độ tươi trong thời tiết nóng. Nếu thật sự muốn mua thịt về nấu, nên mua ở quầy thịt có giữ lạnh, nhờ người bán đóng gói kín, cho vào thùng xốp có đá và về nhà cất ngay.
Khi chọn quán bò, người địa phương nhìn vào mấy thứ: thịt treo hay bày có được che chắn, có ruồi bu hay không; thớt, dao để thịt chín tách riêng thịt sống; rau ăn kèm tươi, được rửa sạch; nước chấm làm trong ngày. Quán đông khách gia đình và khách quen vào buổi trưa thường đáng tin hơn quán chỉ đông khách vãng lai cuối tuần. Bài không giới thiệu quán cụ thể; sở thích mỗi người mỗi khác, cách tốt nhất vẫn là hỏi người trong xã.
Khoai mì, đậu phộng và những món từ đất gò
Khoai mì là cây quen thuộc nhất của đất gò Củ Chi. Ở chợ và các hàng ven đường trong xã, khoai mì được bán ở nhiều dạng: củ tươi chưa bóc, khoai mì luộc, khoai mì hấp nước cốt dừa rưới dừa nạo, bánh khoai mì nướng, bánh khoai mì hấp. Món nóng nên ăn tại chỗ hoặc trong ngày; bánh khoai mì nướng để được lâu hơn một chút, hợp làm quà gần.
Đậu phộng trồng trên đất xám cho hạt chắc. Đậu phộng luộc ăn ngay trong ngày vì để lâu dễ chua; đậu phộng phơi khô, rang muối, kẹo đậu phộng mang về được xa hơn. Khi mua đậu khô nên bốc thử vài hạt: hạt chắc, đều, không có mùi mốc, không có vết đen hay xanh lá. Đậu mốc có thể chứa độc tố nấm, không nên tiếc mà dùng.
Với củ mì tươi, nhớ rằng khoai mì sống có chất gây độc tự nhiên. Người địa phương bóc vỏ, ngâm nước, luộc chín kỹ và bỏ nước luộc đầu. Ai chưa quen nấu thì nên mua món đã chế biến sẵn ở chỗ bán quen, hoặc hỏi người bán cách luộc. Củ có vị đắng rõ thì bỏ.
Bánh tráng và sữa bò tươi: hai thứ hay bị nhầm nguồn
Nghề làm bánh tráng có mặt ở một số nơi trong vùng Củ Chi, nổi tiếng nhất là ở phía xã Phú Hòa Đông láng giềng. Bánh tráng phơi trên giàn tre dưới nắng là hình ảnh quen của vùng. Tuy vậy, bánh tráng bán ở chợ có thể đến từ nhiều nơi, kể cả từ các tỉnh khác. Nếu bạn muốn đúng bánh làm trong vùng, cách chắc nhất là hỏi người bán nguồn hàng, hoặc mua trực tiếp ở cơ sở làm bánh mà người địa phương biết.
Sữa bò tươi là một sản vật khác của Củ Chi, nơi có nhiều hộ nuôi bò sữa nhất thành phố. Phần lớn sữa được bán cho các nhà máy chế biến. Ở chợ, đôi khi có người bán sữa tươi đóng chai tự làm. Sữa chưa qua xử lý nhiệt có nguy cơ chứa vi khuẩn, nhất là với trẻ nhỏ, người già và phụ nữ mang thai; nếu mua thì phải đun sôi trước khi uống và giữ lạnh, dùng trong ngày.
Lựa chọn an toàn hơn là sữa thanh trùng, tiệt trùng hoặc sữa chua có nhãn, ghi rõ cơ sở sản xuất và hạn dùng. Một số cơ sở trong vùng làm sữa chua, bánh flan, sữa đặc từ sữa bò địa phương; hãy chọn nơi có giấy tờ an toàn thực phẩm, có nhãn đầy đủ.
Mua quà mang về nội thành hay đi xa: các bước cho khỏi hỏng
Đường từ trung tâm Củ Chi cũ về nội thành có thể mất vài tiếng vào giờ cao điểm, nắng nóng trên xe máy hay xe khách làm đồ ăn hỏng nhanh. Làm theo thứ tự sau giúp quà tới nơi còn ngon.
- Mua đồ cần giữ lạnh (thịt, sữa, đồ ăn chín) cuối cùng, ngay trước khi lên đường.
- Chuẩn bị thùng xốp nhỏ và đá viên hoặc túi đá khô cho thịt, sữa; quấn túi kín để nước đá tan không làm ướt đồ khác.
- Chọn trái cây đủ già nhưng chưa chín mềm, như mít vừa thơm, chuối già xanh, xoài cứng; trái chín mềm dễ dập khi đi xe máy.
- Đồ khô như đậu phộng, bánh tráng, kẹo cho vào túi kín, để nơi không bị nắng chiếu trực tiếp.
- Không để quà trong cốp xe máy hay gầm xe khách quá lâu giữa trưa; nhiệt trong đó rất cao.
- Về tới nhà, cất ngay thịt, sữa vào tủ lạnh; trái cây xếp nơi thoáng; đồ khô dán kín miệng túi.
Nếu đi xa hơn, như về các tỉnh miền Tây hay miền Trung, nên chọn đồ khô và trái cây chắc, bỏ qua thịt tươi và món chín. Một túi đậu phộng, vài xấp bánh tráng, một trái mít vừa già là bộ quà quen của người đi từ Củ Chi.
Đặc sản và đô thị hoá: những gì đang đổi
Khi trung tâm Củ Chi cũ đô thị hoá, đất trồng khoai mì, đậu phộng ở quanh thị trấn thu hẹp, nhiều sản vật bán ở chợ nay đến từ các xã xa hơn trong vùng hoặc từ tỉnh khác. Đàn bò thịt, bò sữa cũng dịch ra các vùng còn đất rộng. Vì thế, "đặc sản Củ Chi" bán ở trung tâm xã ngày càng là hàng được gom về chứ không nhất thiết trồng ngay sau nhà người bán.
Điều đó không làm sản vật kém đi, nhưng làm việc hỏi nguồn quan trọng hơn. Một số hợp tác xã, trang trại trong vùng đã làm nhãn mác, truy xuất nguồn gốc, tham gia các chương trình sản phẩm địa phương; mua hàng có nhãn giúp bạn biết ai làm và người làm thật có thu nhập. Hàng không nhãn ở chợ thì dựa vào sự quen biết với người bán.
Với người đang sống trong xã, có một lợi thế người nội thành không có: được mua sản vật theo mùa, ngay khi vừa thu hoạch, và biết người trồng. Chính thói quen đó, hơn là một món ăn nổi tiếng, mới là thứ làm nên ẩm thực của vùng đất này.
Câu hỏi thường gặp
Đặc sản Củ Chi nổi tiếng nhất là gì?
Hay được nhắc nhất là bò tơ ăn tại quán, khoai mì và các món từ khoai mì, đậu phộng, bánh tráng, cùng rau và trái cây vườn. Sữa bò tươi cũng là sản vật lớn của vùng vì Củ Chi nuôi nhiều bò sữa, nhưng phần lớn sữa đi vào nhà máy chế biến.
Bò tơ Củ Chi có mua mang về làm quà được không?
Được nhưng không tiện, vì thịt tươi phải giữ lạnh suốt đường đi. Nếu mua, hãy chọn quầy thịt có tủ lạnh, đóng gói kín và cho vào thùng xốp có đá. Phần lớn người ta ăn bò tơ tại quán và chỉ mang về đồ khô, trái cây.
Mua đặc sản ở trung tâm xã Tân An Hội thì đi đâu?
Chợ Củ Chi ở trung tâm thị trấn cũ có đủ rau, trái, đồ khô, bánh tráng, khoai mì. Dọc các đường lớn trong xã có nhiều hàng bán quà cho khách đi đường. Hàng có nhãn, có cơ sở sản xuất rõ ràng là lựa chọn an toàn khi mua làm quà biếu.
Sữa bò tươi bán lẻ ở chợ có uống ngay được không?
Không nên uống ngay nếu sữa chưa qua thanh trùng hay tiệt trùng. Sữa tươi chưa xử lý cần đun sôi, để nguội, giữ lạnh và dùng trong ngày. Trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai nên dùng sữa đã xử lý có nhãn của cơ sở sản xuất rõ ràng.
Làm sao biết bánh tráng là bánh làm ở vùng Củ Chi?
Nhìn bên ngoài rất khó phân biệt. Cách đáng tin là hỏi người bán nguồn hàng, mua của người quen biết cơ sở làm bánh, hoặc chọn sản phẩm có nhãn ghi nơi sản xuất. Cái chữ "Củ Chi" trên bao bì không đủ để bảo đảm.
Mùa nào lên Củ Chi mua trái cây ngon?
Nhiều loại như chuối, đu đủ có quanh năm. Mít rải rác quanh năm và nhiều hơn vào mùa khô; xoài nhiều vào khoảng đầu mùa mưa; ổi, mãng cầu nhiều trong mùa mưa. Mùa cụ thể còn tuỳ giống và từng vườn, hỏi người bán là chắc nhất.