Với người sống ở trung tâm xã Tân An Hội, nguồn bụi gần nhất và nhiều nhất thường là Quốc lộ 22: xe tải, xe container, xe khách chạy suốt ngày đêm, cuốn bụi đường và thải khói. Thêm vào đó là bụi từ công trình xây dựng và các khu phân lô, khói đốt rác, đốt cỏ ở vùng ven, và mùi từ một số khu chăn nuôi. Mùa khô, khoảng tháng 12 đến tháng 4, bụi nặng hơn rõ rệt vì không có mưa rửa.
Không khí ở vùng Củ Chi nhìn chung thoáng hơn nội thành nhờ còn nhiều cây xanh và đất trống, nhưng mức độ thay đổi rất nhiều theo khoảng cách tới đường lớn và theo giờ trong ngày. Bài viết không đưa con số đo đạc cho xã, vì cần trạm quan trắc tại chỗ mới nói chính xác được. Thay vào đó, phần dưới giúp bạn nhận ra nguồn bụi quanh nhà, biết lúc nào nặng nhất, đọc chỉ số chất lượng không khí, và những cách giảm bụi khói cho căn nhà, cửa hàng, phòng trọ của mình.
Những nguồn bụi và khói quanh trung tâm xã
Xe trên Quốc lộ 22. Bánh xe cuốn bụi đường, má phanh, lốp mòn sinh hạt bụi, động cơ diesel của xe tải, xe khách thải khói chứa bụi mịn. Nhà mặt tiền quốc lộ và các hẻm sát đường chịu nhiều nhất.
Công trình xây dựng, phân lô. Xe chở đất, cát, đá không phủ bạt kín làm rơi vãi; bánh xe từ công trường mang bùn đất ra đường, khô thành bụi. Bãi đất san lấp chưa trồng cỏ bị gió thổi tung bụi trong mùa khô.
Đốt rác, đốt cỏ, đốt rơm. Ở vùng ven còn nhiều vườn và đất trống, đốt rác sân vườn, đốt cỏ khô cuối mùa khô vẫn xảy ra. Khói đốt rác ni lông, nhựa đặc biệt độc hại, không chỉ là mùi khó chịu.
Chăn nuôi và xưởng nhỏ. Một số khu chăn nuôi, lò, xưởng gần khu dân cư tạo mùi hoặc khói theo đợt, nhất là khi gió thổi về phía nhà dân và vào buổi chiều tối lặng gió.
Nguồn trong nhà. Bếp than, bếp củi, nhang khói, thuốc lá trong phòng kín, sơn và hoá chất khi sửa nhà. Trong phòng trọ nhỏ, nguồn trong nhà đôi khi còn nặng hơn bụi bên ngoài.
Khi nào bụi nặng nhất trong năm và trong ngày
Theo mùa, mùa khô là thời gian bụi nặng hơn. Không có mưa rửa mặt đường, đất trống khô và tơi, gió mùa đông bắc thổi đều mang theo bụi. Cuối mùa khô, khi một số nơi đốt cỏ, đốt rác vườn để dọn đất trước mùa mưa, khói cũng nhiều hơn. Sang mùa mưa, mỗi cơn mưa rửa sạch không khí, bụi giảm rõ, nhưng bùn đất trên đường lại khô thành bụi sau vài ngày nắng.
Trong ngày, giờ cao điểm sáng và chiều tối, khi xe đi làm, xe đưa đón công nhân và xe tải cùng lưu thông, là lúc bụi khói dọc quốc lộ nhiều. Ban đêm, xe tải nặng thường chạy nhiều hơn, cộng với không khí sát mặt đất lặng gió, ít xáo trộn, khói xe có thể đọng lại gần mặt đất. Sáng sớm trong những ngày mùa khô lặng gió, có lúc thấy một lớp mờ là do bụi và khói tích từ đêm trước chưa tan.
Khoảng cách tới nguồn quan trọng hơn bạn nghĩ. Bụi đường và khói xe giảm đi nhiều khi đi sâu vào trong hẻm, ra phía sau dãy nhà mặt tiền, hoặc có một hàng cây, một bức tường chắn giữa nhà và đường. Đó là lý do hai căn nhà cách nhau vài chục mét có thể khác nhau hẳn về lượng bụi bám trên bàn ghế mỗi ngày.
Đọc chỉ số chất lượng không khí và việc nên làm
Nhiều ứng dụng và trang quan trắc hiển thị chỉ số chất lượng không khí (AQI) theo các mức màu. Ngưỡng cụ thể theo quy định của Việt Nam và của từng ứng dụng có thể khác nhau, nên bảng dưới chỉ mô tả cách hiểu chung:
| Mức (màu thường dùng) | Ý nghĩa chung | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Tốt (xanh) | Không khí sạch, ít ảnh hưởng sức khoẻ | Mở cửa thông gió, sinh hoạt ngoài trời bình thường |
| Trung bình (vàng) | Người nhạy cảm có thể bị ảnh hưởng nhẹ | Người có bệnh hô hấp hạn chế gắng sức ngoài trời lâu |
| Kém (cam) | Nhóm nhạy cảm dễ có triệu chứng | Trẻ nhỏ, người già, người bệnh giảm thời gian ngoài trời, đeo khẩu trang phù hợp |
| Xấu (đỏ) | Mọi người có thể bị ảnh hưởng | Hạn chế hoạt động ngoài trời, đóng cửa vào giờ bụi nhiều |
| Rất xấu, nguy hại (tím, nâu) | Ảnh hưởng nghiêm trọng hơn tới sức khoẻ | Ở trong nhà, đóng kín cửa, dùng máy lọc nếu có, theo khuyến cáo của cơ quan y tế |
Trạm quan trắc gần nhất có thể cách xã khá xa, nên chỉ số trên ứng dụng chỉ phản ánh xu hướng của vùng. Một căn nhà sát Quốc lộ 22 giờ cao điểm có thể bụi hơn con số đó, còn nhà trong hẻm sâu nhiều cây có thể đỡ hơn.
Một cách tự quan sát đơn giản là đặt một tấm kính hoặc mặt bàn tối màu ở hiên trước và hiên sau, lau sạch rồi xem sau một ngày chỗ nào bám bụi dày hơn. Làm vài lần vào mùa khô và mùa mưa, bạn sẽ biết phía nào của nhà cần che chắn trước, phòng nào hợp làm chỗ ngủ, và việc lau dọn nên tập trung vào đâu. Cách này không thay được máy đo, nhưng đủ để ra quyết định cho chính căn nhà của mình.
Giảm bụi cho nhà mặt tiền và cửa hàng ven quốc lộ
Nhà mặt tiền ở trung tâm xã thường vừa ở vừa buôn bán, cửa mở cả ngày. Cách giảm bụi hiệu quả nhất là tạo lớp đệm giữa đường và chỗ ở: một khoảng hiên có rèm, cửa kính hoặc cửa lưới ở lối vào gian trong, chậu cây lá dày đặt ở mặt tiền. Phần ở và ngủ nên dời ra phía sau hoặc lên tầng trên, nơi bụi đường ít bay tới hơn.
Lau ẩm thay vì quét khô. Quét chổi trên nền nhiều bụi đường chỉ làm bụi bay lên rồi lại rơi xuống; lau bằng khăn ẩm, cây lau nhà giữ được bụi. Thảm chùi chân ở cửa, giày dép để ngoài, che phủ hàng hoá trưng bày, đồ ăn bày bán là những thói quen nhỏ nhưng giảm đáng kể lượng bụi mang vào nhà.
Với quán ăn ven đường, đồ ăn bày ngoài quầy nên có tủ kính, nắp đậy; bếp đặt xa mép đường; khu rửa chén có che chắn. Ngoài chuyện sức khoẻ, khách hàng cũng để ý một quán sạch sẽ, ít bụi khi chọn chỗ ăn hằng ngày.
Đốt rác, đốt cỏ: chuyện hàng xóm và chuyện sức khoẻ
Khói đốt rác vườn, đốt cỏ khô bay sang nhà bên cạnh là nguồn mâu thuẫn quen thuộc ở những khu vừa có nhà phố vừa còn vườn như Phước Hiệp, Tân An Hội cũ. Với người đốt, đó là cách dọn vườn nhanh; với hàng xóm có trẻ nhỏ, người già hen suyễn, đó là khói vào thẳng phòng ngủ. Đốt rác thải sinh hoạt, nhất là nhựa, ni lông, tạo ra khí độc và bụi mịn có hại cho tất cả mọi người xung quanh.
Cách thay thế: lá, cỏ khô có thể ủ thành phân hữu cơ cho chính vườn nhà, rất hợp với đất xám nghèo mùn của vùng này; cành lớn cắt nhỏ để thu gom; rác thải sinh hoạt giao cho đơn vị thu gom theo lịch. Nhiều khu dân cư có quy định không đốt rác ngoài trời, và việc đốt gây ô nhiễm có thể bị xử lý theo quy định hiện hành.
Khi bị ảnh hưởng thường xuyên, nên nói chuyện trực tiếp, nhẹ nhàng với nhà hàng xóm trước. Nếu không có kết quả, có thể phản ánh qua tổ dân phố, ban điều hành ấp. Với nguồn khói, mùi từ cơ sở chăn nuôi, sản xuất, phản ánh với Ủy ban nhân dân xã để được kiểm tra.
Bảo vệ sức khoẻ khi phải đi lại, làm việc trong bụi
Người đi làm bằng xe máy trên Quốc lộ 22, người bán hàng ven đường, thợ xây, người giao hàng tiếp xúc với bụi nhiều giờ mỗi ngày. Những điều nên làm:
- Đeo khẩu trang vừa khít mặt khi chạy xe đường dài; khẩu trang vải mỏng chỉ chắn được bụi to, ít tác dụng với bụi mịn.
- Đeo kính khi chạy xe để bụi và hạt cát không bay vào mắt; rửa mặt, súc miệng, rửa tay khi về nhà.
- Giờ bụi nhiều, nếu có thể, chọn tuyến đường vòng qua các con đường nhỏ ít xe tải hơn.
- Thợ làm ở công trình, xưởng có bụi nên được trang bị khẩu trang bảo hộ phù hợp với loại bụi, không chỉ khẩu trang y tế.
- Trẻ nhỏ, người già, người có bệnh hen, phổi, tim mạch nên hạn chế ra đường vào giờ cao điểm và những ngày chỉ số không khí xấu.
- Ho kéo dài, khó thở, khò khè, đau ngực không đỡ: đi khám ở cơ sở y tế, đừng tự mua thuốc uống kéo dài.
Những biện pháp cá nhân chỉ giảm được một phần. Giảm bụi tận gốc cần cả xe phủ bạt kín, công trường rửa bánh xe, đường được quét và tưới, và người dân không đốt rác, những việc mà cộng đồng có quyền đề nghị. Khi thấy xe chở vật liệu không phủ bạt, công trình để bùn đất tràn ra quốc lộ kéo dài, người dân có thể chụp ảnh, ghi lại thời gian, địa điểm và phản ánh với Ủy ban nhân dân xã hoặc qua kênh tiếp nhận phản ánh chính thức của thành phố.
Cây xanh và tường chắn: hàng rào tự nhiên
Một hàng cây lá dày giữa nhà và đường giữ lại một phần bụi trên lá, rồi mưa rửa xuống đất. Ở vùng đất xám Củ Chi, những loài cây bụi thường xanh, chịu nắng, chịu hạn trồng thành hàng rào vừa che bụi, vừa che nắng tây, vừa giảm tiếng ồn xe cộ. Lá cây gần đường sẽ bám bụi dày trong mùa khô, thỉnh thoảng tưới rửa lá giúp cây khoẻ và tiếp tục làm việc lọc bụi.
Với nhà ở sâu trong hẻm, một bức tường rào kín vừa phải ở phía có đường đất, bãi trống hay công trình giúp chặn bụi gió. Nhưng tường quá kín, quá cao lại cản gió mát, làm sân nóng hơn trong mùa oi. Cách cân bằng là tường thấp kết hợp cây, chừa khoảng thoáng ở phía đón gió mát.
Ở quy mô xã, những khoảng xanh như vườn cây còn lại, sân trường, khuôn viên cơ quan, hàng cây ven các tuyến đường mới là bộ lọc chung. Khi khu vực đô thị hoá, giữ và trồng thêm cây dọc đường là một trong những việc ít tốn kém mà mang lại lợi ích lâu dài cho không khí trung tâm Củ Chi cũ.
Câu hỏi thường gặp
Không khí ở Củ Chi có sạch hơn nội thành không?
Nhìn chung vùng Củ Chi còn nhiều cây xanh và đất trống nên thoáng hơn nhiều khu nội thành, nhưng khu sát Quốc lộ 22, gần công trình và giờ cao điểm vẫn có thể nhiều bụi. Mức độ phụ thuộc vị trí cụ thể, mùa và giờ trong ngày, không có một con số chung cho cả xã.
Xem chỉ số chất lượng không khí cho Tân An Hội ở đâu?
Có thể xem trên các ứng dụng, trang quan trắc chính thức của cơ quan môi trường và các ứng dụng thời tiết phổ biến. Trạm đo gần nhất có thể ở xa xã, nên chỉ coi con số đó là xu hướng của vùng, kết hợp với quan sát thực tế quanh nhà.
Khẩu trang nào hợp để chạy xe trên Quốc lộ 22?
Nên chọn loại khẩu trang ôm khít mặt, có khả năng lọc bụi mịn theo thông tin của nhà sản xuất, thay đúng hạn. Khẩu trang vải mỏng chủ yếu chắn bụi to. Kèm kính chắn gió hoặc kính đeo mắt để bảo vệ mắt khỏi bụi và cát.
Hàng xóm đốt rác thường xuyên thì làm sao?
Nên nói chuyện trực tiếp, nhẹ nhàng trước, gợi ý ủ lá cỏ làm phân hoặc giao rác cho đơn vị thu gom. Nếu tình trạng kéo dài, phản ánh qua tổ dân phố, ban điều hành ấp hoặc Ủy ban nhân dân xã. Đốt rác gây ô nhiễm có thể bị xử lý theo quy định hiện hành.
Có nên mua máy lọc không khí cho nhà mặt tiền quốc lộ?
Máy lọc có ích cho phòng ngủ đóng kín, nhất là nhà có trẻ nhỏ hoặc người bệnh hô hấp. Nhưng máy chỉ hiệu quả khi chọn công suất hợp diện tích phòng, đóng cửa khi chạy và thay lõi lọc đúng hạn. Dời phòng ngủ ra phía sau, lau ẩm thường xuyên cũng giảm bụi đáng kể.
Khi nào bụi khói cần đi khám?
Khi ho kéo dài nhiều tuần, khó thở, thở khò khè, đau tức ngực, hoặc người có bệnh hen, phổi, tim mạch thấy triệu chứng nặng hơn trong những đợt bụi nhiều, nên đi khám ở cơ sở y tế. Không tự dùng thuốc kéo dài mà không có chỉ định của bác sĩ.