Ở phần ruộng vườn của Phước Hiệp và Tân An Hội cũ, nhiều người trên bốn mươi tuổi đang chuyển từ làm vườn, trồng rau, nuôi bò sang đi làm công, khi đất nông nghiệp thu hẹp dần và khu công nghiệp, phố chợ ở ngay cạnh. Những việc hợp người trung niên là bảo vệ, tạp vụ, phụ bếp nhà ăn ca, kiểm hàng, đóng gói, phụ kho, chăm sóc cây xanh cho nhà máy, bán hàng ở phố chợ. Đi làm muộn vẫn có thể tham gia bảo hiểm xã hội: Luật Bảo hiểm xã hội 2024 hạ số năm đóng tối thiểu để hưởng lương hưu xuống mười lăm năm.
Bài không khuyên bán đất hay giữ đất, không hứa thu nhập. Bài giúp người trung niên và con cái họ nhìn rõ các lựa chọn, chuẩn bị giấy tờ, sức khoẻ và tâm thế cho một công việc theo giờ giấc khác hẳn nhịp làm vườn.
Vì sao người làm vườn ở xã chuyển sang làm công
Phước Hiệp và Tân An Hội cũ từng là vùng ruộng, vườn, chăn nuôi của Củ Chi, nằm quanh thị trấn huyện lỵ. Khi khu công nghiệp Tây Bắc Củ Chi mở ra, đường sá được nâng cấp, dân cư tăng, một phần đất nông nghiệp chuyển sang làm nhà, làm dãy trọ, làm kho xưởng. Nhiều gia đình còn giữ vườn nhưng diện tích nhỏ hơn, không đủ việc cho cả nhà quanh năm.
Bên cạnh đó, làm nông ven đô chịu nhiều rủi ro: giá nông sản lên xuống, thời tiết thất thường, chi phí phân, thuốc, thức ăn chăn nuôi tăng. Một khoản thu nhập đều hằng tháng từ đi làm công giúp gia đình chủ động hơn, nhất là khi con đang đi học. Nhiều nhà chọn cách một người giữ vườn, một người đi làm.
Người trẻ trong xã thường vào thẳng nhà máy hoặc học nghề. Khó khăn hơn là nhóm từ bốn mươi tới gần sáu mươi tuổi: quen tự làm chủ thời gian, ít bằng cấp, chưa từng ký hợp đồng lao động, chưa có quá trình đóng bảo hiểm. Bài viết chủ yếu dành cho nhóm này.
Những việc hợp với người trung niên quanh xã
Bảo vệ nhà máy, kho bãi, dãy trọ. Cần tỉnh táo, trung thực, chịu được trực đêm theo ca. Nhiều công ty dịch vụ bảo vệ tuyển người lớn tuổi; người mới thường được huấn luyện nghiệp vụ cơ bản.
Tạp vụ, vệ sinh công nghiệp. Dọn dẹp nhà xưởng, văn phòng, nhà vệ sinh, khu ăn ca. Việc đều, ít áp lực tốc độ, nhưng cần cẩn thận với hoá chất tẩy rửa và sàn trơn.
Phụ bếp nhà ăn ca. Nhà máy đông công nhân thường có bếp ăn tập thể. Người quen nấu nướng, sơ chế rau củ làm được ngay; cần khám sức khoẻ và tuân thủ vệ sinh an toàn thực phẩm.
Kiểm hàng, đóng gói, nhặt chỉ. Ở xưởng may, xưởng thực phẩm, xưởng nhựa có những công đoạn ngồi, cần mắt tốt và kiên nhẫn hơn là sức nhanh. Hỏi kỹ xưởng có nhận người lớn tuổi ở công đoạn này không.
Chăm sóc cây xanh, cảnh quan. Nhà máy, khu dân cư mới cần người tưới cây, cắt cỏ, chăm bồn hoa. Đây là việc gần với kinh nghiệm làm vườn nhất.
Bán hàng, trông tiệm ở phố chợ. Cửa hàng tạp hoá, vật liệu, cửa hàng nông sản quanh chợ Củ Chi thích người lớn tuổi thật thà, ở lâu. Cần làm quen với máy tính tiền và chuyển khoản.
Làm thuê nông nghiệp theo mùa. Các trang trại rau, vườn cây ăn trái, trại bò quanh vùng Củ Chi vẫn cần người làm công nhật vào mùa thu hoạch, giữ được nghề cũ mà có thêm thu nhập.
Tuổi tác và chuyện nhà máy có nhận hay không
Pháp luật lao động không đặt giới hạn tuổi tối đa cho người đi làm trước tuổi nghỉ hưu, và cấm phân biệt đối xử. Thực tế, nhiều nhà máy ghi độ tuổi trong thông báo tuyển dụng cho các vị trí đứng máy tốc độ cao, ca đêm liên tục. Người trên bốn mươi lăm tuổi thường dễ được nhận hơn ở các vị trí bảo vệ, tạp vụ, bếp, kiểm hàng, kho.
Khi đi xin việc, hãy nói rõ những điểm mạnh của tuổi mình: đi làm đều, ít nghỉ, cẩn thận, chịu khó, ở gần, không có ý định nhảy việc. Người tuyển dụng ở các xưởng quanh Tân An Hội rất cần những người như vậy cho các vị trí cần tin cậy.
Đồng thời, cần thật lòng với sức khoẻ của mình. Người bị đau lưng, đau khớp, cao huyết áp không nên nhận việc bốc vác nặng hay đứng suốt ca. Đi khám sức khoẻ trước, biết mình chịu được loại việc nào, giúp chọn đúng chỗ và làm được lâu.
Một lựa chọn trung gian là bắt đầu bằng hợp đồng ngắn hoặc việc thời vụ ở chính nơi mình muốn làm lâu. Vài tháng đầu giúp cả hai bên hiểu nhau: bạn biết sức mình có hợp nhịp làm việc không, nơi tuyển thấy bạn đi làm đều và cẩn thận ra sao. Nhiều người lớn tuổi được giữ lại làm chính thức sau đợt thời vụ cuối năm.
Bảo hiểm cho người đi làm muộn
Người chưa từng đóng bảo hiểm xã hội, khi ký hợp đồng lao động từ một tháng trở lên, sẽ được công ty đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 có hiệu lực từ 1/7/2025 giảm số năm đóng tối thiểu để hưởng lương hưu từ hai mươi năm xuống mười lăm năm. Với người bắt đầu đi làm ở tuổi bốn mươi lăm, đây là thay đổi đáng kể: vẫn còn khả năng tích luỹ đủ năm đóng trước hoặc sau tuổi nghỉ hưu.
Người tự làm vườn, buôn bán nhỏ, không có hợp đồng lao động có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, chọn mức đóng phù hợp khả năng, được Nhà nước hỗ trợ một phần tiền đóng theo quy định. Thời gian đóng tự nguyện và bắt buộc được cộng dồn. Có thể hỏi đại lý thu bảo hiểm ở xã hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội để được tính cụ thể.
Với người cao tuổi không có lương hưu, luật cũng quy định trợ cấp hưu trí xã hội cho người từ bảy mươi lăm tuổi trở lên đáp ứng điều kiện, và một số đối tượng khó khăn được hưởng sớm hơn. Đây là lưới an sinh cuối cùng, không thay được việc tự tích luỹ, nhưng nên biết để hướng dẫn cha mẹ, ông bà trong nhà làm hồ sơ.
Một lưu ý về bảo hiểm y tế: người đi làm có hợp đồng được công ty đóng bảo hiểm y tế, nên khi chuyển từ thẻ hộ gia đình sang thẻ do công ty đóng, cần báo với đại lý thu ở xã để không bị đóng trùng. Khi nghỉ việc, nhớ quay lại tham gia theo hộ gia đình để thẻ không bị gián đoạn, nhất là với người có bệnh mạn tính phải khám định kỳ.
Giữ vườn và đi làm cùng lúc: những cách gia đình hay làm
Không ít gia đình ở Phước Hiệp chọn cách vừa đi làm vừa giữ vườn. Người chồng làm bảo vệ ca đêm ở khu công nghiệp, ban ngày ngủ một giấc rồi ra vườn buổi chiều; người vợ làm ca hành chính ở xưởng may, sáng sớm và cuối tuần lo rau, lo gà. Cách này giữ được thu nhập phụ và giữ đất không bỏ hoang, nhưng dễ kiệt sức nếu kéo dài.
Một cách khác là thu hẹp vườn về những loại cây ít công chăm: cây ăn trái lâu năm thay cho rau ngắn ngày, hoặc cho người khác thuê đất trồng theo thoả thuận. Khi cho thuê đất, làm hợp đồng rõ ràng về thời hạn, mục đích sử dụng, việc dựng chòi, đào ao, để tránh tranh chấp về sau.
Quyết định chuyển hẳn đất nông nghiệp sang mục đích khác, tách thửa, bán đất là chuyện lớn, cần tìm hiểu quy hoạch và thủ tục. Mục thủ tục hành chính và mục nông nghiệp ven đô của trang có bài riêng; ở đây chỉ lưu ý: đừng vội bán đất chỉ vì cần một khoản tiền trước mắt cho việc chuyển nghề.
Chuẩn bị trước khi đi xin việc lần đầu
Với người chưa từng làm công ăn lương, mấy việc nhỏ sau giúp ngày đi xin việc bớt lúng túng:
- Kiểm tra căn cước gắn chip còn hạn, thông tin địa chỉ đã cập nhật theo xã Tân An Hội mới; cài ứng dụng định danh điện tử nếu có thể.
- Mở tài khoản ngân hàng đứng tên mình để nhận lương; nhờ con cháu hướng dẫn cách xem số dư, chuyển khoản, nhận diện tin nhắn lừa đảo.
- Đi khám sức khoẻ ở cơ sở y tế để có giấy khám sức khoẻ đi làm; tiện thể biết huyết áp, đường huyết của mình.
- Viết ra giấy những việc mình đã làm: trồng rau gì, nuôi con gì, từng làm thợ hồ hay buôn bán; người tuyển dụng muốn nghe kinh nghiệm thật.
- Hỏi người quen đang làm ở nhà máy, kho bãi, cửa hàng trong xã xem chỗ nào đang cần người lớn tuổi; đi cùng họ tới hỏi sẽ dễ hơn đi một mình.
Ngày đầu đi làm, đến sớm, hỏi rõ người phụ trách, giờ nghỉ, nơi ăn uống, cách chấm công. Không biết thì hỏi, đừng ngại vì lớn tuổi; người trẻ trong tổ thường sẵn lòng chỉ nếu được hỏi tử tế.
Thích nghi với giờ giấc và kỷ luật nhà máy
Làm vườn là tự sắp việc theo trời: nắng thì nghỉ trưa, mưa thì làm việc khác. Nhà máy và công ty thì làm theo giờ, theo ca, có quẹt thẻ, có nội quy. Tuần đầu nhiều người thấy bó buộc, mệt vì phải ngồi hoặc đứng một chỗ lâu. Đó là cảm giác bình thường, thường đỡ dần sau vài tuần.
Một số điều nên giữ: đi đúng giờ, báo trước khi nghỉ, mặc đồng phục và đồ bảo hộ đúng quy định, không dùng điện thoại trong khu vực cấm. Những lỗi nhỏ lặp lại như đi trễ, nghỉ không báo có thể làm mất thưởng chuyên cần, nặng hơn là bị kỷ luật.
Đổi lại, đi làm công có những cái lợi rõ ràng: thu nhập đều, có bảo hiểm y tế để đi khám, có bảo hiểm xã hội để tích luỹ, có ngày nghỉ phép, có đồng nghiệp để trò chuyện. Nhiều người sau một thời gian thấy nhẹ đầu hơn vì không phải lo giá rau, giá bò mỗi ngày.
Con cái trong nhà cũng góp phần không nhỏ. Cha mẹ lần đầu đi làm công cần được động viên, được chỉ cách dùng điện thoại, cách đọc phiếu lương, cách xem bảo hiểm trên ứng dụng. Một bữa cơm tối hỏi han chuyện chỗ làm giúp người lớn tuổi bớt cảm giác lạc lõng giữa những đồng nghiệp trẻ hơn mình nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Năm mươi tuổi ở Phước Hiệp có xin được việc ở khu công nghiệp không?
Có thể, nhất là ở các vị trí bảo vệ, tạp vụ, phụ bếp nhà ăn ca, kiểm hàng, phụ kho. Vị trí đứng máy tốc độ cao, ca đêm liên tục thường ưu tiên người trẻ hơn. Đi cùng người quen đang làm trong khu để được giới thiệu sẽ dễ hơn.
Bắt đầu đóng bảo hiểm ở tuổi bốn mươi lăm thì có lương hưu không?
Luật Bảo hiểm xã hội 2024 hạ số năm đóng tối thiểu để hưởng lương hưu xuống mười lăm năm. Bắt đầu ở tuổi bốn mươi lăm vẫn có khả năng đủ năm đóng, có thể kết hợp đóng bắt buộc khi đi làm và đóng tự nguyện khi không có hợp đồng.
Không có hợp đồng lao động thì tham gia bảo hiểm xã hội được không?
Được, qua bảo hiểm xã hội tự nguyện. Người tham gia tự chọn mức đóng trong khung quy định và được Nhà nước hỗ trợ một phần tiền đóng. Hỏi đại lý thu bảo hiểm ở xã hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội để được hướng dẫn.
Vừa đi làm vừa giữ vườn có nên không?
Nhiều gia đình làm vậy để giữ thu nhập phụ và giữ đất. Nên chọn cây ít công chăm, chia việc trong nhà hợp lý, và để ý sức khoẻ. Làm hai việc kéo dài mà thiếu ngủ thì nên giảm bớt một bên.
Người lớn tuổi học dùng điện thoại để nhận lương có khó không?
Không khó nếu được hướng dẫn từng bước: mở ứng dụng ngân hàng, xem số dư, chuyển khoản. Quan trọng hơn là biết không bao giờ đưa mã xác thực cho ai, không bấm vào đường dẫn lạ gửi qua tin nhắn tự xưng ngân hàng hay công an.
Có nơi nào hỗ trợ lao động nông thôn chuyển nghề không?
Có chính sách hỗ trợ học nghề trình độ sơ cấp và dưới ba tháng cho lao động nông thôn. Hỏi bộ phận văn hoá – xã hội của uỷ ban nhân dân xã Tân An Hội, hội nông dân, hội phụ nữ ở ấp về các lớp đang mở.