Người sống trong khu phố chợ của thị trấn Củ Chi cũ, nay thuộc xã Tân An Hội, vẫn có thể tự trồng rau ăn hằng ngày, chơi lan và cây kiểng trên sân trước, sân sau, sân thượng hay mảnh đất trống đang chờ xây. Nắng gắt và gió nóng của đất gò là khó khăn chính, nên cần chọn rau chịu nóng, có lưới che nắng giữa trưa, dùng giá thể giữ ẩm và tưới đều; sân thượng thì phải tính chuyện chống thấm và tải trọng trước khi đặt chậu.
Đây là phần nông nghiệp nhỏ nhất trong xã, nhưng lại là phần gần với nhiều người nhất. Nhà phố dọc Quốc lộ 22, Tỉnh lộ 8 hay các con đường quanh chợ Củ Chi phần lớn hẹp ngang, dài, có sân thượng; nhiều nhà còn giữ được khoảnh đất sau. Bài này hướng dẫn từ chọn chỗ trồng, chọn thùng chậu, đất, cây, tới tưới, bón, phòng sâu bệnh, và chơi lan, kiểng ở mức gia đình. Phần trồng rau bán ở ruộng đã có bài riêng trong mục này.
Chọn chỗ trồng trong một căn nhà phố
Rau cần ít nhất vài giờ nắng trực tiếp mỗi ngày; rau ăn trái như cà chua, ớt, dưa leo cần nhiều nắng hơn rau ăn lá. Ở trung tâm Củ Chi cũ, nắng không phải thứ thiếu, nhưng nắng trưa mùa khô rất gắt và gió nóng thổi theo trục đường lớn có thể làm rau héo chỉ trong một buổi. Chỗ trồng lý tưởng là nơi có nắng buổi sáng đến đầu giờ chiều, có thể che lưới giảm nắng khi cần.
Sân thượng là lựa chọn phổ biến vì rộng và nhiều nắng. Sân trước nhà mặt đường thì bụi xe nhiều, rau dễ bám bụi, nên trồng cây kiểng, lan treo hoặc rau thơm ít, rửa kỹ trước khi ăn. Sân sau và khoảng đất phía sau nhà thường yên tĩnh, ít bụi hơn, hợp trồng rau ăn lá. Ban công hẹp có thể dùng giàn treo, chậu treo cho rau thơm, rau muống, cải nhỏ.
Mảnh đất trống chờ xây là cơ hội trồng rau ngắn hạn, trồng xuống đất trực tiếp. Chỉ cần nhớ đất loại này thường bị nén chặt, lẫn xà bần, nên cần xới sâu, nhặt gạch đá và bón nhiều phân hữu cơ trước khi trồng.
Sân thượng: ba điều phải kiểm trước
Chống thấm. Nước tưới mỗi ngày đọng trên mặt sàn lâu ngày sẽ thấm xuống trần tầng dưới, nhất là sàn đã có vết nứt. Kê thùng chậu lên giá hoặc gạch để nước thoát và mặt sàn khô được; nếu định làm vườn lớn, nên chống thấm lại sàn trước.
Tải trọng. Đất ướt rất nặng. Một sân thượng đặt kín thùng đất có thể vượt khả năng chịu tải của sàn nhà cũ. Ưu tiên giá thể nhẹ như xơ dừa, trấu hun trộn phân trùn, đặt thùng chậu dọc theo dầm, tường chịu lực; nhà cũ nên hỏi thợ xây có kinh nghiệm.
Thoát nước. Kiểm tra lỗ thoát sàn không bị đất, lá cây bít. Đặt lưới chắn rác ở miệng thoát; mùa mưa sân thượng bị nghẹt thoát có thể tràn nước vào nhà.
Gió giông. Đầu mùa mưa ở Củ Chi hay có giông lốc. Chậu treo, giàn cao, lưới che phải được buộc chắc; chậu nhỏ đặt sát tường để không bị gió hất rơi xuống đường.
Lối đi và an toàn. Chừa lối đi giữa các hàng chậu, đặt vòi nước gần, có lan can đủ cao nếu trẻ em lên chơi. Không để đồ đạc làm vướng đường thoát hiểm khi có sự cố.
Rau dễ trồng cho vườn nhà ở đây
Bảng gợi ý các loại rau thích hợp với nắng nóng của vùng gò, xếp theo độ dễ. Thời gian thu hoạch thay đổi theo giống và mùa:
| Rau | Vật dụng | Độ dễ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Rau muống | Thùng xốp, máng | Rất dễ | Cắt nhiều lứa, chịu nắng; mùa khô tưới đủ |
| Mồng tơi | Thùng sâu, có giàn | Rất dễ | Leo giàn, che mát luôn cho chỗ khác |
| Rau dền | Thùng xốp | Dễ | Chịu nóng tốt |
| Cải ngọt, cải xanh | Thùng xốp, khay | Trung bình | Hợp mùa khô mát; mùa mưa cần mái che |
| Rau thơm (húng, quế, tía tô, ngò gai) | Chậu nhỏ | Dễ | Cắt dùng dần, cần tỉa ngọn |
| Ớt, cà chua | Chậu lớn, có cọc | Trung bình | Cần nhiều nắng, cần bón đều |
| Khổ qua, mướp, bầu | Thùng sâu, giàn | Trung bình | Cần giàn chắc, chịu gió |
Người mới nên bắt đầu với rau muống, mồng tơi và vài chậu rau thơm, những thứ gần như không thể hỏng nếu đủ nước. Khi đã quen nhịp tưới và bón, mới thử cải, cà chua, ớt.
Đất, giá thể và phân bón cho thùng chậu
Trồng trong thùng chậu, rễ cây chỉ có một lượng đất nhỏ, nên giá thể phải giữ ẩm tốt mà vẫn thoáng. Một hỗn hợp phổ biến là đất mặt trộn xơ dừa đã xử lý, trấu hun và phân trùn quế hoặc phân bò hoai. Ở vùng Củ Chi, phân bò hoai và phân trùn quế không khó tìm ở cửa hàng vật tư nông nghiệp trong khu phố chợ hoặc từ các hộ nuôi bò, nuôi trùn trong xã.
Đất xám lấy từ vườn nếu dùng nguyên chất sẽ khô nhanh, nén chặt sau vài lần tưới; nên trộn thêm xơ dừa, trấu để tơi hơn. Thùng xốp phải đục lỗ thoát đáy, lót một lớp sỏi hoặc mảnh xốp vụn trước khi cho giá thể. Sau mỗi vụ, xới lại giá thể, bổ sung phân hữu cơ trước khi trồng tiếp, hoặc thay mới một phần nếu cây vụ trước bị bệnh.
Rác bếp như vỏ rau, vỏ trái cây, bã cà phê có thể ủ thành phân compost tại nhà trong thùng có nắp, có lỗ thoát khí. Ủ đúng cách thì không hôi; ủ quá ướt, cho cả thịt cá vào thì sinh mùi, ruồi, chuột, làm phiền hàng xóm trong khu phố san sát. Nếu không có thời gian chăm thùng ủ, mua phân hữu cơ thành phẩm vẫn tiện hơn.
Tưới và che nắng qua mùa khô
Thùng chậu trên sân thượng khô nhanh hơn ruộng rất nhiều. Những tháng nắng gắt nhất, rau ăn lá trong thùng xốp có thể cần tưới hai lần mỗi ngày, sáng sớm và chiều mát. Gia đình đi làm cả ngày có thể lắp bộ tưới nhỏ giọt hoặc phun sương có hẹn giờ giá không cao, nối với vòi nước máy; nhớ khoá van tổng khi đi vắng dài ngày để phòng rò rỉ.
Nước máy trong khu phố có thể dùng tưới trực tiếp; nếu nhà dùng nước giếng khoan nhiễm sắt, nên để lắng trong thùng một đêm rồi mới tưới cho chậu lan, cây kiểng lá đẹp, tránh đốm vàng trên lá. Hứng nước mưa vào lu, bồn trong mùa mưa để dành tưới cũng là cách hay của nhiều nhà ở đây, miễn là có nắp đậy để không thành chỗ muỗi đẻ.
Lưới che nắng loại giảm một phần ánh sáng giúp rau ăn lá đỡ cháy lá giữa trưa, đồng thời giảm nhiệt độ mặt sàn sân thượng, có lợi cho cả căn phòng bên dưới. Phủ một lớp rơm, trấu mỏng lên mặt thùng cũng giữ ẩm khá tốt. Mùa mưa thì ngược lại: cần mái nilon trong suốt cho cải, xà lách để lá không bị dập và thối.
Lan và cây kiểng: chơi ở mức gia đình
Vùng Củ Chi được biết đến với nhiều vườn lan cắt cành và cây kiểng quy mô lớn ở các xã khác; trong khu dân cư của Tân An Hội, nhiều nhà chơi lan, kiểng ở mức gia đình trên sân thượng, ban công, trước hiên. Lan dễ chơi với khí hậu nóng ẩm ở đây là các loại ưa sáng, chịu nóng, trồng trên giá thể thoáng như than, vỏ dừa, gắn lên gỗ; lan cần mát như một số loài lan rừng xứ lạnh thì khó giữ qua mùa khô.
Lan cần ánh sáng tán xạ, che lưới vừa phải, tưới phun sương vào buổi sáng, để giá thể khô thoáng trước khi tối. Tưới quá nhiều hoặc để giá thể ẩm qua đêm là nguyên nhân phổ biến làm thối rễ. Cây kiểng như mai, sứ, bonsai nhỏ, cây lá màu thì chịu nắng tốt hơn, nhưng chậu kiểng thường nặng, cần đặt ở vị trí chịu lực trên sân thượng.
Mua cây giống, cây kiểng ở các vựa trong vùng, nên chọn cây khoẻ, không đốm bệnh, không có rệp, nhện bám ở mặt dưới lá. Cây mới mua về nên để riêng một thời gian theo dõi rồi mới xếp chung với cây cũ, tránh mang sâu bệnh vào cả vườn.
Một vườn nhà phố cho gia đình bốn người: bố trí thế nào
Không cần sân thượng rộng mới có rau ăn đều. Một cách bố trí mà nhiều gia đình ở khu phố chợ Củ Chi cũ áp dụng là chia khu theo chức năng: một dãy thùng xốp rau muống, rau dền gieo lệch nhau vài ngày để lúc nào cũng có lứa cắt; một giàn mồng tơi hoặc khổ qua dọc lan can phía nắng chiều, vừa có rau vừa che mát cho phần còn lại; một góc chậu nhỏ rau thơm gần cửa ra sân thượng để tiện hái khi nấu; và vài chậu ớt, sả, chanh ở góc nhiều nắng nhất.
Lan và cây kiểng đặt riêng trên kệ có lưới che, tách khỏi khu rau để không lẫn chế phẩm, phân bón của hai loại cây. Thùng ủ rác bếp đặt ở góc khuất gió, xa cửa sổ nhà bên. Vòi nước, bình tưới, kéo, găng tay để chung một chỗ có mái che.
Với cách làm này, một gia đình nhỏ có thể tự túc phần lớn rau thơm, rau muống, mồng tơi trong nhiều tháng, còn các loại rau khác vẫn mua ở chợ. Mục tiêu không phải tự cung tự cấp hoàn toàn, mà là có rau tươi biết rõ nguồn gốc, và một chỗ để người lớn tuổi, trẻ nhỏ trong nhà chăm cây mỗi ngày.
Sâu bệnh và an toàn trong vườn nhà
Vườn nhà phố thường gặp rệp, sâu ăn lá, nhện đỏ mùa khô, ốc sên mùa mưa, và kiến tha rệp lên ngọn. Với rau ăn trong gia đình, nên xử lý bằng tay và các cách an toàn: bắt sâu buổi sáng sớm, xịt nước mạnh rửa rệp, ngắt bỏ lá bệnh, dùng bẫy dính, lưới chắn. Hạn chế tối đa thuốc bảo vệ thực vật trong khu nhà ở, nhất là nơi có trẻ nhỏ.
Nếu cần dùng chế phẩm, chọn sản phẩm sinh học có nhãn rõ ràng, đọc kỹ hướng dẫn và thời gian cách ly, cất xa tầm tay trẻ em, không đựng sang chai nước uống. Không tự pha các loại hỗn hợp truyền miệng trên mạng, vì có thể gây hại cho người và làm hỏng cây.
Một chuyện riêng của vùng nóng ẩm là muỗi. Thùng xốp đọng nước, đĩa lót chậu, vỏ chai để trên sân thượng là nơi muỗi đẻ trứng. Đổ nước đọng đĩa lót chậu vài ngày một lần, úp các vật chứa không dùng, giúp vườn nhà không trở thành ổ muỗi cho cả xóm.
Câu hỏi thường gặp
Rau trồng trên sân thượng nhà mặt đường Quốc lộ 22 có bị nhiễm bụi không?
Nhà sát trục đường lớn có nhiều bụi xe, lá rau dễ bám bụi. Trồng trên tầng cao, phía sau nhà, dùng lưới che chắn bớt hướng đường và rửa rau kỹ dưới vòi nước chảy giúp giảm đáng kể. Rau thơm ăn sống nên trồng ở chỗ ít bụi nhất.
Thùng xốp có độc cho rau không?
Thùng xốp đựng hàng thực phẩm được dùng phổ biến để trồng rau tại nhà. Nên dùng thùng sạch, không chứa hoá chất trước đó, đục lỗ thoát nước, tránh để thùng mục vỡ vụn lẫn vào đất. Có thể dùng chậu nhựa, máng nhựa bền hơn nếu muốn trồng lâu dài.
Sân thượng nhà cũ có nên làm vườn không?
Có thể làm vườn nhỏ với giá thể nhẹ và chậu đặt theo dầm, tường chịu lực. Trước khi làm vườn lớn, nên nhờ thợ xây có kinh nghiệm kiểm tra sàn, chống thấm và khả năng chịu tải để tránh thấm dột hoặc hư hại kết cấu.
Chơi lan ở trung tâm Củ Chi cũ nên chọn loại nào?
Nên bắt đầu với các loại lan ưa sáng, chịu nóng, ra hoa nhiều đợt, phổ biến ở miền Nam. Hỏi người bán ở vựa lan trong vùng về giống hợp khí hậu nóng, cách tưới và giá thể. Tránh mua lan rừng không rõ nguồn gốc.
Có cần xin phép khi trồng rau trên đất trống chờ xây không?
Trồng rau tạm trên đất của mình không cần xin phép. Nếu là đất người khác, cần được chủ đất đồng ý rõ ràng, thoả thuận thời gian dọn khi họ xây. Không trồng lấn ra vỉa hè, lòng đường hay đất công.
Ủ rác bếp làm phân trong khu phố có bị hôi không?
Ủ đúng cách, trộn rác xanh với lá khô, mùn cưa, giữ độ ẩm vừa phải, có nắp và đảo trộn định kỳ thì gần như không hôi. Không cho thịt, cá, dầu mỡ vào thùng ủ để tránh mùi và chuột.