Rau ăn lá như rau muống, cải ngọt, cải xanh, mồng tơi, rau dền, xà lách, rau thơm là cây trồng chủ lực của các ruộng ven đô ở Phước Hiệp và Tân An Hội cũ. Đất xám vùng gò dễ làm, thoát nước tốt nhưng nghèo dinh dưỡng, nên muốn rau đẹp phải bón nhiều phân hữu cơ, tưới đều; mùa mưa thì cần lên luống cao hoặc làm nhà lưới để rau khỏi dập lá, thối gốc.
Bài này viết cho người đang có một mảnh đất trong xã và muốn trồng rau bán, hoặc người thuê đất làm rau lần đầu ở vùng Củ Chi. Nội dung đi theo đúng thứ tự công việc: chọn đất, làm đất, chọn rau theo mùa, làm nhà lưới hay trồng ngoài trời, tưới, bón, xử lý sâu bệnh, và những chuyện riêng của việc trồng rau ngay cạnh khu dân cư. Không có giá rau hay giá vật tư cụ thể, vì những con số đó đổi theo tuần.
Đất xám Củ Chi trồng rau được không
Lớp mặt của đất ở các ấp Phước Hiệp và Tân An Hội cũ là đất xám nhiều cát mịn, tơi, thoát nước nhanh. Với rau, đây vừa là lợi thế vừa là điểm yếu. Lợi thế là đất dễ cày xới, ít khi úng lâu, rễ rau phát triển dễ, cuối mùa mưa vẫn xuống giống được sớm. Điểm yếu là đất giữ phân kém, hơi chua, ít mùn: bón phân hoá học nhiều mà thiếu hữu cơ thì phân trôi theo nước tưới, rau lên nhanh rồi vàng lá, chai đất sau vài vụ.
Kinh nghiệm chung của người trồng rau trên đất xám miền Đông là "nuôi đất trước, nuôi rau sau": mỗi vụ bón lót phân chuồng hoai, phân trùn quế hoặc phân hữu cơ vi sinh, rải vôi khi đất chua, trồng xen một vụ cây họ đậu hoặc để ruộng nghỉ ngắn. Ở Củ Chi có lợi thế là phân bò sẵn trong vùng; chỉ cần ủ hoai đúng cách trước khi bón để tránh mầm bệnh và hạt cỏ dại.
Trước khi trồng trên một thửa đất mới, nhất là đất vừa lấp ao, lấp mương hay từng làm bãi chứa vật liệu, nên đào thử vài chỗ xem lớp mặt dày bao nhiêu, có lẫn gạch đá, rác xây dựng hay không. Đất lấp thường chặt, thoát nước kém, rau trồng lên dễ còi.
Chọn rau theo hai mùa
Vùng Củ Chi có mùa mưa khoảng từ tháng 5 đến tháng 11 và mùa khô từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau, nhưng ranh giới mỗi năm xê dịch. Bảng dưới là gợi ý chung, người trồng nên dựa thêm vào kinh nghiệm hàng xóm và giống cụ thể:
| Thời điểm | Rau dễ làm | Khó khăn chính | Cách xử lý thường gặp |
|---|---|---|---|
| Đầu mùa khô, trời mát | Cải các loại, xà lách, rau thơm, hành lá | Ít, là mùa rau đẹp nhất | Xuống giống dày vụ, chuẩn bị rau Tết |
| Giữa và cuối mùa khô, nắng gắt | Rau muống, rau dền, mồng tơi, đậu bắp, dưa leo | Thiếu nước, nắng cháy lá, nhện đỏ, bọ trĩ | Tưới sáng sớm và chiều, che lưới giảm nắng, phủ rơm gốc |
| Đầu mùa mưa | Rau muống, mồng tơi, bầu bí | Mưa dông dập lá, sâu non nở rộ | Lên luống cao, rãnh thoát nước, theo dõi sâu sớm |
| Giữa mùa mưa | Rau trong nhà lưới, rau muống | Thối gốc, nấm bệnh, cải ngoài trời dễ hỏng | Trồng trong nhà lưới, giãn mật độ, dọn lá bệnh |
| Cuối mùa mưa | Bắt đầu lại cải, xà lách | Đất còn ướt, cỏ dại mạnh | Làm đất khi ráo, che phủ luống chống cỏ |
Rau muống và mồng tơi là hai thứ "dễ tính" nhất trên đất xám, trồng được gần như quanh năm nếu đủ nước, nên ruộng rau nào trong xã cũng có. Cải và xà lách cho giá tốt hơn vào mùa mưa chính vì khó trồng, nhưng cũng là lúc dễ mất trắng nếu không có mái che.
Nhà lưới: khi nào đáng làm
Nhà lưới là khung sắt hoặc khung tre phủ lưới chắn côn trùng, có khi kèm mái nilon. Nó giúp chặn bớt bướm đẻ trứng sâu, giảm lá dập khi mưa to, giảm nắng gắt, nhờ vậy giảm số lần phun thuốc. Ở vùng Củ Chi, nhiều hộ trồng rau an toàn đã chuyển sang nhà lưới từ lâu, nhất là những hộ bán cho cửa hàng thực phẩm sạch hoặc hợp tác xã.
Nhà lưới đáng làm khi bạn có quyền dùng đất ổn định vài năm, có nguồn nước tưới chắc chắn, có đầu ra cho rau giá cao hơn rau chợ, và chịu theo dõi kỹ thuật hằng ngày. Nếu bạn chỉ thuê đất ngắn hạn, chủ có thể lấy lại bất cứ lúc nào, thì khoản đầu tư khung, lưới khó thu hồi; lúc đó trồng ngoài trời với luống cao và lưới che tạm là hợp lý hơn.
Nhà lưới cũng có giới hạn: bên trong nóng và ẩm hơn, nếu không thông gió tốt thì nấm bệnh lại phát nhiều; lưới rách mà không vá thì côn trùng vào được nhưng thiên địch lại khó vào. Trước khi xây, nên đến xem vài nhà lưới đang chạy trong vùng, hỏi người làm cái gì lời, cái gì lỗ.
Một vụ rau ăn lá, từ làm đất tới thu hoạch
Các bước dưới mô tả một vụ rau ăn lá ngắn ngày điển hình trên đất xám. Thời gian từng bước tuỳ loại rau, giống và thời tiết:
- Dọn cỏ, cày xới đất khi đất ráo; nhặt bỏ gạch đá, rễ cây.
- Rải vôi nếu đất chua theo hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật hoặc cửa hàng vật tư, để vài ngày rồi mới bón lót.
- Bón lót phân chuồng đã ủ hoai hoặc phân hữu cơ, trộn đều vào lớp mặt.
- Lên luống, mùa mưa lên cao hơn mùa khô, chừa rãnh thoát nước giữa các luống.
- Gieo hạt hoặc cấy cây con, tưới ngay sau khi gieo; có thể phủ một lớp mỏng rơm, trấu để giữ ẩm.
- Tưới đều sáng sớm, chiều mát; tránh tưới giữa trưa nắng gắt và tưới tối muộn làm lá ướt qua đêm.
- Bón thúc theo từng giai đoạn, ưu tiên phân hữu cơ hoà nước hoặc phân bón đúng liều trên bao bì.
- Thăm ruộng hằng ngày, nhặt sâu bằng tay khi còn ít, dọn lá bệnh; chỉ dùng thuốc khi thật cần.
- Thu hoạch vào sáng sớm, để rau nơi mát, không phơi nắng trước khi giao.
Điều người mới hay bỏ qua là bước thăm ruộng. Rau ăn lá vòng đời ngắn, sâu bệnh phát lên chỉ trong vài ngày; phát hiện sớm thì nhặt tay được, phát hiện trễ thì đã phải phun.
Thuốc bảo vệ thực vật: phun cạnh khu dân cư
Trồng rau gần nhà dân ở Tân An Hội khác trồng ở đồng xa: mỗi lần phun thuốc là hàng xóm, trẻ con, nhà trọ công nhân đều có thể bị ảnh hưởng. Vài nguyên tắc nên giữ: chỉ dùng thuốc nằm trong danh mục được phép, đọc kỹ nhãn về liều và thời gian cách ly; phun lúc lặng gió, sáng sớm hoặc chiều mát, hướng phun ra xa nhà ở; đeo khẩu trang, găng tay, áo dài tay; không pha thuốc, súc bình gần giếng nước, kênh mương.
Thời gian cách ly là số ngày từ lần phun cuối đến khi được thu hoạch, ghi trên nhãn thuốc. Rau ăn lá thu hoạch nhanh nên đây là chỗ dễ vi phạm nhất. Người trồng có trách nhiệm tôn trọng con số này, kể cả khi thương lái giục hàng. Vỏ chai, bao thuốc đã dùng phải bỏ vào nơi thu gom riêng, không vứt xuống mương hay đốt cùng rác nhà.
Cũng nên nghĩ tới người phun: người lớn tuổi, phụ nữ có thai, trẻ vị thành niên không nên trực tiếp pha và phun thuốc. Sau khi phun, tắm rửa, thay quần áo, giặt riêng đồ đã mặc; nếu thấy chóng mặt, buồn nôn, ngứa rát da sau khi tiếp xúc thuốc, cần đến cơ sở y tế gần nhất và mang theo nhãn thuốc đã dùng.
Ưu tiên các biện pháp không dùng thuốc: lưới chắn côn trùng, bẫy dính màu vàng, luân canh rau khác họ, dọn tàn dư sau vụ, dùng chế phẩm sinh học. Trạm khuyến nông và các lớp tập huấn của thành phố thường có nội dung này; hỏi cán bộ nông nghiệp ở Ủy ban nhân dân xã để biết lịch.
Bán rau, giữ rau và những chuyện của ruộng ven đô
Rau ăn lá phải bán ngay trong ngày. Ở Tân An Hội, người trồng thường bán theo ba đường: giao cho thương lái đến tận ruộng, mang ra chợ Củ Chi bỏ mối cho bạn hàng hoặc tự bán, và giao cho mối quen ở nội thành hay cửa hàng thực phẩm. Hộ có chứng nhận VietGAP hoặc tham gia hợp tác xã dễ vào cửa hàng, bếp ăn tập thể hơn, đổi lại phải ghi chép nhật ký sản xuất và chịu kiểm tra.
Trồng rau ven đô còn có những chuyện riêng: trộm rau ban đêm ở ruộng xa nhà, gà vịt, chó của hàng xóm vào phá luống, xe tải đổ bậy đất cát lên bờ ruộng, nước thải sinh hoạt từ khu nhà mới chảy vào mương tưới. Không có cách giải quyết chung, nhưng rào chắn đơn giản, quen biết hàng xóm và báo cho ấp khi có nước thải bất thường là ba việc ít tốn kém mà hiệu quả.
Chi phí một vụ rau gồm những khoản gì
Không nêu giá vì giá đổi theo tháng, nhưng người trồng nên tự lập bảng chi phí theo đúng các khoản dưới đây trước mỗi vụ. Bỏ sót khoản nào thì tưởng lời mà thật ra hoà hoặc lỗ:
| Khoản | Gồm những gì | Dễ bị quên ở chỗ nào |
|---|---|---|
| Đất | Tiền thuê đất hoặc chi phí cơ hội nếu là đất nhà | Đất nhà vẫn có giá trị, nên tính như đang cho người khác thuê |
| Giống | Hạt giống, cây con mua sẵn | Hạt rẻ nhưng tỉ lệ nảy mầm thấp, phải gieo lại |
| Phân và vôi | Phân chuồng, phân hữu cơ, phân bón lá, vôi | Công chở và công ủ phân chuồng |
| Thuốc và chế phẩm | Thuốc bảo vệ thực vật, chế phẩm sinh học, bẫy dính | Đồ bảo hộ khi phun |
| Nước và điện | Điện bơm, phí thuỷ lợi nếu có, khoan hoặc sửa giếng | Mùa khô tưới nhiều gấp mấy lần mùa mưa |
| Khấu hao | Khung nhà lưới, lưới, ống tưới, máy bơm, bình phun | Lưới và nilon phải thay sau vài năm |
| Công lao động | Công nhà và công thuê lúc thu hoạch | Công của chính mình cũng là chi phí |
| Hao hụt khi bán | Rau dập, rau ế, rau bị trả lại | Mùa mưa hao hụt cao hơn hẳn |
Một cách làm đơn giản là ghi sổ mỗi lần chi và mỗi lần bán trong suốt vụ, cuối vụ cộng lại. Sau vài vụ, bạn sẽ biết rau nào, mùa nào thật sự có lời trên mảnh đất của mình, thay vì đoán theo giá chợ từng ngày. Sổ này cũng chính là nền của nhật ký sản xuất khi muốn làm VietGAP hay vào hợp tác xã.
Câu hỏi thường gặp
Trồng rau trên đất vừa mua ở Tân An Hội có cần xin phép không?
Trồng rau trên đất nông nghiệp đúng mục đích thì không cần xin phép riêng. Nếu muốn dựng nhà lưới, nhà màng kiên cố hay công trình phụ trợ, nên hỏi Ủy ban nhân dân xã về quy định xây dựng trên đất nông nghiệp trước khi làm.
Nên dùng nước kênh hay nước giếng để tưới rau?
Cả hai đều được dùng trong vùng. Nước kênh thuỷ lợi rẻ và nhiều, nhưng cần để ý đoạn kênh có nước thải sinh hoạt hay không. Nước giếng ổn định hơn nhưng có nơi nhiễm sắt, phèn; nên lấy mẫu kiểm tra nếu định trồng rau an toàn bán cho cửa hàng.
Rau ăn lá trồng bao lâu thì thu hoạch?
Tuỳ loại và giống. Rau muống, cải ngọt, rau dền thường thu sau vài tuần kể từ khi gieo, xà lách và rau thơm lâu hơn một chút. Mùa mưa rau có thể chậm hơn do ít nắng. Thông tin trên bao bì hạt giống là mốc tham khảo tốt nhất.
Muốn có chứng nhận VietGAP cho ruộng rau thì bắt đầu từ đâu?
Nên hỏi cán bộ nông nghiệp ở Ủy ban nhân dân xã hoặc trung tâm khuyến nông của thành phố về các lớp tập huấn và tổ chức chứng nhận. Bước đầu thường là ghi nhật ký sản xuất, kiểm tra đất và nước, chuẩn hoá cách dùng phân thuốc.
Có nên trồng rau trên đất thuê ngắn hạn không?
Được, đây là cách nhiều người trong vùng vẫn làm. Nên chọn rau ngắn ngày, hạn chế đầu tư cố định, thoả thuận rõ thời gian báo trước khi chủ lấy đất để kịp thu hoạch vụ đang trồng.
Hàng xóm phàn nàn vì mùi phân bón thì làm sao?
Dùng phân chuồng đã ủ hoai kỹ ít mùi hơn nhiều so với phân tươi; vùi phân vào đất ngay sau khi rải; ủ phân ở góc xa nhà dân và có che đậy. Nói trước với hàng xóm những ngày sẽ bón phân cũng giúp giảm va chạm.