Ruộng rau, vườn cây và đồng cỏ ở Phước Hiệp, Tân An Hội cũ lấy nước tưới từ hai nguồn chính: hệ thống kênh thuỷ lợi dẫn nước từ hồ Dầu Tiếng, người dân quen gọi là kênh Đông Củ Chi cùng các kênh nhánh, kênh nội đồng; và giếng khoan trong vườn. Đất gò không có sông lớn chảy qua, nên mùa khô ruộng nào xa kênh mà không có giếng gần như phải bỏ trống.
Bài này dành cho người làm nông trong xã cần chọn và quản lý nguồn nước: lấy nước kênh thế nào, khi nào nên khoan giếng và cần lưu ý gì về quy định khai thác nước dưới đất, kiểm tra chất lượng nước tưới, chọn kiểu tưới phù hợp và tiết kiệm nước trong những tháng nắng gắt. Các chuyện về sống cạnh kênh, an toàn cho trẻ em hay nước sinh hoạt trong nhà đã có bài riêng ở mục đất đai và khí hậu.
Hệ thống kênh: nước đi từ đâu tới ruộng
Hồ Dầu Tiếng nằm ở phía bắc, trên vùng giáp ranh Tây Ninh và Bình Dương cũ, là hồ thuỷ lợi lớn cấp nước cho nhiều vùng ở miền Đông Nam Bộ. Từ hồ, nước theo kênh chính về phía nam, chia vào hệ thống kênh Đông chảy qua vùng Củ Chi, rồi tiếp tục chia nhỏ thành kênh cấp hai, cấp ba và kênh nội đồng dẫn tới từng cánh ruộng. Nhờ hệ thống này, vùng đất gò từng chỉ trồng được cây chịu hạn mới có thể trồng rau, trồng cỏ, nuôi bò quanh năm.
Nước kênh không chảy liên tục như sông. Đơn vị quản lý thuỷ lợi điều tiết theo lịch, có lúc mở nước, có lúc đóng để nạo vét, sửa chữa, hoặc khi hồ cần tích nước. Người trồng ở cuối kênh nhánh thường nhận nước sau, ít hơn đầu kênh. Muốn biết lịch cấp nước cụ thể, nên hỏi tổ hợp tác dùng nước hoặc cán bộ nông nghiệp ở Ủy ban nhân dân xã; lịch có thể khác nhau giữa các năm tuỳ lượng nước trong hồ.
Ở nhiều chỗ trong xã, kênh nội đồng là mương đất, mùa khô cạn, mùa mưa bị bồi lấp, cỏ mọc kín. Việc nạo vét thường được tổ chức theo cộng đồng hoặc theo kế hoạch của xã. Khi một đoạn mương bị nhà mới xây lấn, lấp mất, cả dãy ruộng phía sau mất nước; đây là chuyện cần báo cho ấp và xã sớm.
So sánh hai nguồn nước tưới chính
Nhiều hộ dùng kết hợp cả hai: nước kênh khi có, giếng khoan để chủ động. Bảng dưới đặt cạnh nhau những điểm người trồng hay cân nhắc:
| Tiêu chí | Nước kênh thuỷ lợi | Giếng khoan |
|---|---|---|
| Chủ động | Theo lịch điều tiết, có lúc không có | Chủ động, bơm lúc nào cũng được nếu giếng đủ nước |
| Chi phí | Chủ yếu là điện hoặc dầu bơm | Chi phí khoan, máy bơm, điện; giếng có thể phải sửa, khoan lại |
| Chất lượng | Có phù sa, có thể nhiễm nước thải ở đoạn chảy qua khu dân cư | Có nơi nhiễm sắt, phèn; ít nhiễm bẩn bề mặt nếu giếng làm đúng |
| Thủ tục | Theo quy định của đơn vị quản lý thuỷ lợi | Khai thác nước dưới đất phải theo quy định, có trường hợp phải đăng ký hoặc xin phép |
| Tác động chung | Dùng chung, cần thoả thuận với hàng xóm | Khai thác nhiều làm hạ mực nước ngầm cả vùng |
TP Hồ Chí Minh có chủ trương hạn chế, giảm dần khai thác nước dưới đất ở nhiều khu vực để chống sụt lún và cạn kiệt nguồn nước. Vì vậy trước khi khoan giếng mới, nhất là giếng lớn dùng cho tưới tiêu, nên hỏi Ủy ban nhân dân xã về thủ tục đăng ký hoặc xin phép theo quy định hiện hành.
Kiểm tra chất lượng nước trước khi tưới
Nước tưới ảnh hưởng thẳng tới rau ăn lá, loại cây người ta ăn sống hoặc ăn cả lá. Nước kênh chảy qua đoạn có nhà dân, chuồng trại, cơ sở sản xuất có thể mang theo vi sinh vật và chất bẩn; nước giếng ở vùng đất xám có khi nhiễm sắt, chua, làm vàng lá, đóng cặn trong ống và béc tưới. Một số vùng ven khu công nghiệp, khu xử lý chất thải cần thận trọng hơn với nguồn nước mặt.
Cách quan sát nhanh là nhìn màu, ngửi mùi, để nước trong xô một đêm xem có lắng cặn đỏ, váng dầu hay mùi lạ không. Nhưng muốn trồng rau an toàn, làm VietGAP hay bán cho cửa hàng, cần lấy mẫu nước gửi phòng thí nghiệm được công nhận để phân tích theo chỉ tiêu nước tưới. Trung tâm khuyến nông hoặc cán bộ nông nghiệp xã có thể hướng dẫn nơi gửi mẫu.
Với nước giếng nhiễm sắt, cách xử lý đơn giản mà nhiều hộ dùng là cho nước chảy qua giàn phun hoặc tràn qua bậc để tiếp xúc không khí, rồi vào bể lắng, bể lọc cát sỏi trước khi bơm đi tưới. Sắt kết tủa thành cặn đỏ ở đáy bể, cần xả cặn định kỳ. Cách này không xử lý được các chất ô nhiễm khác, nên vẫn cần phân tích mẫu nếu nghi ngờ.
Độ chua của nước và đất cũng liên quan nhau: đất xám vốn hơi chua, tưới thêm nước chua lâu ngày làm đất chua hơn, cây khó hút lân và một số vi lượng. Đo pH đất và nước bằng bộ thử đơn giản mỗi vài vụ giúp biết khi nào cần bón vôi.
Khi nước kênh có dấu hiệu bẩn bất thường, như đổi màu, cá chết, mùi hôi, nên ngưng dùng tưới rau ăn lá, báo cho ấp và xã, và chuyển tạm sang nước giếng nếu có. Ghi lại thời gian, chụp ảnh để cơ quan chức năng có căn cứ kiểm tra.
Chọn kiểu tưới cho từng loại cây
Không có kiểu tưới nào hợp với mọi ruộng. Lựa chọn tuỳ cây trồng, diện tích, nguồn nước và vốn:
- Tưới tay bằng vòi, thùng: rẻ, linh hoạt, hợp ruộng rau nhỏ và vườn nhà, nhưng tốn công nhất và khó tưới đều.
- Tưới rãnh, tưới tràn: dẫn nước vào rãnh giữa các luống hay bồn gốc cây; hợp với đất có nước kênh nhiều, nhưng tốn nước và dễ trôi phân trên đất xám thoát nhanh.
- Tưới phun mưa bằng béc: phổ biến ở ruộng rau ăn lá, đồng cỏ; tưới đều, đỡ công, có thể hẹn giờ; nhược điểm là làm lá ướt, dễ phát nấm mùa mưa.
- Tưới phun sương: dùng trong nhà lưới, vườn ươm, giúp giảm nhiệt; cần nước sạch để béc không tắc.
- Tưới nhỏ giọt: nước nhỏ vào gốc qua ống có lỗ hoặc đầu nhỏ giọt; tiết kiệm nước nhất, hợp vườn cây ăn trái, dưa, rau ăn trái trong nhà màng; cần bộ lọc và vệ sinh định kỳ.
- Tưới kèm phân: hoà phân vào nước qua hệ thống nhỏ giọt hoặc phun; tiết kiệm phân, đều, nhưng phải tính đúng nồng độ.
Với đất xám thoát nước nhanh như ở Tân An Hội, tưới ít một mà thường xuyên giúp giữ phân ở vùng rễ tốt hơn tưới đẫm một lần cho rau ngắn ngày; còn cây ăn trái thì ngược lại, nên tưới sâu, thưa để rễ đi xuống.
Tiết kiệm nước những tháng nắng gắt
Tưới đúng giờ. Sáng sớm và chiều mát nước ít bốc hơi; tưới giữa trưa vừa phí nước vừa có thể làm lá rau bị sốc nhiệt.
Phủ đất. Rơm, trấu, màng phủ nông nghiệp giữ ẩm cho luống, giảm số lần tưới, đồng thời hạn chế cỏ dại hút nước.
Tăng hữu cơ cho đất. Đất xám nhiều mùn giữ nước lâu hơn đất xám trơ; bón phân chuồng hoai đều đặn là cách tiết kiệm nước lâu dài.
Sửa rò rỉ. Ống nứt, khớp nối hở, béc hỏng làm mất nước và điện bơm mỗi ngày; nên đi kiểm tra đường ống đầu mùa khô.
Chọn cây theo mùa. Mùa khô ưu tiên rau chịu nóng như rau muống, rau dền, mồng tơi; giảm diện tích rau kén nước nếu nguồn nước yếu.
Trữ nước khi có. Bể chứa, ao nhỏ hay bồn lớn giúp trữ nước kênh những đợt mở nước để dùng dần; ao trữ cần rào chắn an toàn cho trẻ em.
Mùa mưa: thoát nước cũng quan trọng như tưới
Nói tới nước tưới, người ta hay nghĩ tới mùa khô. Nhưng ở Tân An Hội, mùa mưa lại có chuyện ngược lại: ruộng ở chỗ trũng, ven mương bị đọng nước sau những trận mưa lớn, rau ăn lá thối gốc, cây ăn trái úng rễ. Đất gò nhìn chung thoát nhanh, nhưng các khoảnh thấp, nhất là chỗ đất bị san lấp làm đường, xây nhà xung quanh chặn mất đường nước, lại thành chỗ trũng mới.
Trước mùa mưa, nên khơi lại rãnh giữa các luống, rãnh bao quanh ruộng, kiểm tra cống thoát ra mương chung không bị rác, đất lấp. Ruộng rau nên lên luống cao hơn mùa khô. Vườn cây ở chỗ thấp nên có rãnh thoát dọc hàng cây. Khi khu dân cư mới xây cạnh ruộng làm đổi hướng thoát nước, hãy nói chuyện sớm với chủ công trình và báo cho ấp, xã, vì để lâu sẽ thành ngập cố định.
Mùa mưa cũng là lúc nước kênh có thể đục, nhiều rác trôi. Nếu dùng hệ thống nhỏ giọt hay phun sương, nên vệ sinh bộ lọc thường xuyên hơn, hoặc chuyển sang nước giếng trong những ngày nước kênh xấu.
Điện, máy bơm và an toàn
Hầu hết ruộng vườn trong xã tưới bằng máy bơm điện. Đường dây điện kéo ra ruộng thường tạm bợ, dây nằm trên mặt đất ẩm, cầu dao để ngoài trời, nhất là ở ruộng thuê. Đây là nguy cơ điện giật thật sự, nhất là mùa mưa. Nên dùng dây đúng tiết diện, treo cao hoặc luồn ống, đặt cầu dao, thiết bị chống giật trong hộp kín có mái che, và nhờ thợ điện có chuyên môn lắp đặt.
Khi thuê đất trồng rau, hãy hỏi chủ đất ai chịu trách nhiệm đường điện ra ruộng, công tơ đứng tên ai, và thoả thuận cách tính tiền điện rõ ràng. Nhiều tranh chấp nhỏ giữa người thuê và chủ đất bắt đầu từ hoá đơn tiền điện bơm nước mùa khô.
Khi lắp hệ thống tưới tự động có hẹn giờ, nên chọn thiết bị có vỏ chống nước, đặt bộ điều khiển trong nhà hoặc trong hộp kín, và kiểm tra định kỳ dây nối với van điện từ ngoài ruộng. Một lần chập điện mùa mưa có thể làm hỏng cả bộ điều khiển lẫn máy bơm.
Máy bơm dầu dùng ở chỗ chưa có điện cần để nơi thoáng, xa vật dễ cháy, không đổ xăng dầu khi máy đang nóng. Giếng khoan bỏ không, hố bơm, bể trữ nước phải có nắp đậy hoặc rào chắn để trẻ em và gia súc không rơi xuống.
Câu hỏi thường gặp
Ruộng ở Tân An Hội lấy nước kênh có phải trả phí không?
Chính sách về giá, phí dịch vụ thuỷ lợi và hỗ trợ cho đất nông nghiệp do Nhà nước quy định và có thể thay đổi. Hộ sử dụng nước nên hỏi tổ hợp tác dùng nước hoặc cán bộ nông nghiệp xã để biết mình thuộc diện nào.
Khoan giếng tưới trong vườn có cần xin phép không?
Tuỳ quy mô và vị trí. Khai thác nước dưới đất phải tuân theo quy định về tài nguyên nước; có trường hợp chỉ cần đăng ký, có trường hợp phải xin phép. TP Hồ Chí Minh đang hạn chế khai thác nước ngầm, nên hỏi Ủy ban nhân dân xã trước khi khoan.
Nước giếng có màu vàng đỏ có tưới rau được không?
Màu vàng đỏ thường do sắt. Tưới lâu dài có thể làm vàng lá, đóng cặn ống và béc tưới. Có thể cho nước qua bể lắng hoặc bể lọc đơn giản có cát và sỏi trước khi tưới, và nên phân tích mẫu nước nếu trồng rau bán.
Kênh nội đồng trước ruộng bị lấp thì báo ai?
Báo cho trưởng ấp và Ủy ban nhân dân xã, nói rõ vị trí, thời điểm và ảnh hưởng tới các thửa ruộng phía sau. Kênh mương thuỷ lợi là công trình dùng chung, việc san lấp, lấn chiếm cần được xử lý theo quy định.
Tưới nhỏ giọt có hợp với rau ăn lá không?
Rau ăn lá trồng dày trên luống thường hợp với tưới phun mưa hơn. Nhỏ giọt hợp với rau ăn trái, dưa, cây ăn trái và cây trồng trong nhà màng. Một số hộ dùng băng tưới nhỏ giọt dọc luống rau để tiết kiệm nước mùa khô.
Có nên đào ao trong vườn để trữ nước không?
Ao trữ giúp chủ động nước mùa khô và có thể kết hợp nuôi cá, nhưng chiếm đất và cần rào chắn an toàn cho trẻ em. Việc đào ao trên đất nông nghiệp nên hỏi xã về quy định trước khi làm.