Xã Tân An Hội mới gồm thị trấn Củ Chi, xã Phước Hiệp và xã Tân An Hội cũ. Phần thị trấn cũ gần như đã thành phố chợ, còn Phước Hiệp và Tân An Hội cũ vẫn giữ khá nhiều đất nông nghiệp: ruộng rau ăn lá, rau ăn trái, vườn mít, chuối, xoài, bưởi, đồng cỏ trồng để nuôi bò, chuồng bò thịt và bò sữa của hộ gia đình, xen một ít ruộng lúa ở chỗ trũng. Phần lớn là sản xuất nhỏ theo hộ, vừa làm vừa có người trong nhà đi làm công nhân hay buôn bán.
Nông nghiệp ở đây là nông nghiệp ven đô theo đúng nghĩa: đất nằm cách Quốc lộ 22 vài cây số, người trồng bán được cho chợ Củ Chi và thương lái chở về nội thành trong ngày, nhưng cũng chịu sức ép từ việc phân lô, xây nhà, khu công nghiệp và khu xử lý chất thải ở gần. Bài này vẽ lại bức tranh chung: cây gì, con gì, ai làm, đất nào còn, và chiều hướng mà người đang sống ở đây có thể thấy bằng mắt thường. Các bài khác trong mục đi sâu từng chuyện.
Ba mảnh ghép, ba mức độ nông thôn
Gộp ba đơn vị cũ thành một xã nên mức độ "nông" trong xã Tân An Hội rất không đều. Thị trấn Củ Chi cũ là huyện lỵ, nhà phố liền kề dọc Quốc lộ 22, Tỉnh lộ 8 và quanh chợ Củ Chi; đất trồng trọt ở đây chỉ còn là những khoảnh vườn sau nhà, mảnh đất trống chờ xây được trồng tạm chuối, đu đủ, rau muống. Người sống trong khu phố gần như không làm nông, nhưng mua rau, thịt, sữa của các ấp chung quanh mỗi ngày.
Phước Hiệp cũ nằm về phía tây bắc, dọc Quốc lộ 22 đi lên hướng Trảng Bàng. Đất ở đây rộng hơn, nhiều vườn, ruộng cỏ và chuồng bò, đồng thời có Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Tây Bắc của thành phố. Tân An Hội cũ ôm lấy phía đông và nam của thị trấn cũ, nơi đường liên ấp xen ruộng rau, vườn cây và khu dân cư mới mọc. Ở hai nơi này, một con hẻm có thể bắt đầu bằng dãy nhà trọ công nhân và kết thúc ở ruộng rau muống hay chuồng bò.
Vì vậy khi nói "nông nghiệp Tân An Hội", nên hiểu là nông nghiệp của Phước Hiệp và Tân An Hội cũ, còn phần phố chợ là nơi tiêu thụ, nơi bán vật tư, thuốc thú y, phân bón và là đầu mối cho thương lái.
Cây gì, con gì đang có trong xã
Bảng dưới gom các nhóm sản xuất thường thấy khi đi qua các ấp của Phước Hiệp và Tân An Hội cũ. Đây là mô tả quan sát chung, không phải thống kê diện tích hay số con:
| Nhóm | Thường thấy | Hình thức làm | Bán đi đâu |
|---|---|---|---|
| Rau ăn lá | Rau muống, cải các loại, mồng tơi, rau dền, xà lách, rau thơm | Ruộng ngoài trời, một số hộ làm nhà lưới | Chợ Củ Chi, thương lái, mối quen ở nội thành |
| Rau ăn trái | Dưa leo, khổ qua, bầu, bí, mướp, đậu bắp, ớt | Giàn tre, giàn lưới ngoài trời | Thương lái, chợ đầu mối |
| Cây ăn trái | Mít, chuối, xoài, bưởi, đu đủ, ổi, mãng cầu | Vườn hộ, xen trong khu đất ở | Bán tận vườn, thương lái gom |
| Cỏ nuôi bò | Cỏ voi và các giống cỏ năng suất cao | Ruộng cỏ cắt nhiều lứa | Nhà nuôi tự dùng hoặc bán cỏ cho hộ khác |
| Bò thịt, bò sữa | Bò lai nuôi thịt, bò sữa lai hướng sữa | Chuồng hộ gia đình, vài con đến vài chục con | Thương lái bò, trạm thu mua sữa |
| Lúa | Ruộng lúa ở chỗ trũng, ven kênh | Còn ít, nhiều thửa đã chuyển sang rau, cỏ | Nhà ăn hoặc bán lúa tươi |
Điều dễ nhận ra là cây ngắn ngày và chăn nuôi chiếm phần lớn, vì đất nhỏ, gần chợ và cần quay vòng vốn nhanh. Cây lâu năm như vườn cây ăn trái lớn thì ít hơn, vì nhiều chủ đất không muốn trồng cây mất nhiều năm trên mảnh đất có thể bán hoặc xây.
Vì sao rau và bò là hai trụ chính
Đất xám trên phù sa cổ của vùng Củ Chi thoát nước nhanh, dễ làm đất, hợp với cây rau nếu có nước tưới và phân hữu cơ. Hệ thống kênh thuỷ lợi lấy nước từ hồ Dầu Tiếng, quen gọi là kênh Đông Củ Chi, cùng giếng khoan giúp tưới được cả mùa khô. Quãng đường ngắn tới chợ đầu mối và các chợ nội thành giúp rau, thứ không để lâu được, vẫn bán kịp trong ngày.
Bò là lựa chọn của hộ có ít lao động nhưng muốn có thu nhập đều. Cỏ trồng được trên đất gò, phân bò quay lại bón cho ruộng rau và vườn cây, một vòng khép kín mà nhiều hộ ở Củ Chi làm từ lâu. Vùng Củ Chi nói chung được biết là nơi nuôi bò sữa nhiều nhất thành phố; ở Tân An Hội, chăn nuôi bò thịt và bò sữa có mặt nhưng nằm xen khu dân cư, nên chuyện chuồng trại, mùi, nước thải trở thành chuyện chung của cả xóm.
Hai trụ này cũng là hai nghề dễ đổi nhất khi đất đổi mục đích: ruộng rau thôi trồng thì xây được ngay, chuồng bò dời đi thì bán được đất. Đó là lý do bức tranh nông nghiệp trong xã thay đổi nhanh qua từng năm.
Ai đang làm nông ở Tân An Hội
Hộ gốc giữ ruộng vườn. Phần đông là gia đình người Củ Chi lâu đời, ông bà cha mẹ còn làm ruộng, con cái đi làm công ty hay buôn bán. Ruộng vườn thường do người lớn tuổi chăm, cuối tuần con cháu phụ thu hoạch.
Người thuê đất trồng rau. Một số người từ nơi khác đến thuê lại đất của chủ chưa xây để trồng rau ngắn ngày. Họ làm giỏi, quay vòng nhanh, nhưng ít đầu tư lâu dài vì không biết khi nào chủ lấy lại đất.
Hộ nuôi bò quy mô nhỏ. Nuôi vài con đến vài chục con trong chuồng cạnh nhà, tự trồng cỏ hoặc mua cỏ, bán bò cho thương lái hoặc giao sữa cho trạm thu mua.
Người làm nông nghiệp kiểu mới. Số ít người trẻ hoặc người từ thành phố về làm nhà lưới, nhà màng, trồng rau thuỷ canh, nấm, hoa, bán qua mạng hoặc cho cửa hàng thực phẩm sạch. Họ cần đất ổn định và điện nước tốt hơn hộ truyền thống.
Người làm dịch vụ cho nông nghiệp. Cửa hàng vật tư nông nghiệp, thuốc thú y, cơ sở làm giàn, làm nhà lưới, thợ khoan giếng, người cày thuê, thương lái gom rau, gom bò. Phần lớn các cơ sở này nằm ở phố chợ và dọc các trục đường.
Sức ép từ đô thị hoá và môi trường
Người làm nông ở đây chịu ba áp lực cùng lúc. Thứ nhất là đất: giá trị đất ở tăng làm việc giữ đất để trồng rau, nuôi bò kém hấp dẫn so với bán hoặc chia lô, nên ruộng bị cắt nhỏ dần, xen kẽ nhà mới. Thứ hai là hàng xóm: khi nhà dân mọc sát ruộng, việc phun thuốc, ủ phân, nuôi bò bị phàn nàn nhiều hơn, người nuôi phải đầu tư xử lý chất thải hoặc dời chuồng. Thứ ba là môi trường chung: nước kênh, nước ngầm và không khí quanh các khu xử lý chất thải, khu công nghiệp là mối lo mà người trồng rau phải tự để ý.
Cũng có mặt thuận: người mua ngay bên cạnh, lao động thời vụ dễ tìm, dịch vụ kỹ thuật, ngân hàng, cửa hàng vật tư đều gần. Chương trình nông nghiệp đô thị của thành phố khuyến khích chuyển sang cây, con có giá trị cao trên diện tích nhỏ, như rau an toàn, hoa, cây kiểng, bò sữa nuôi đúng kỹ thuật. Những hộ tận dụng được mặt thuận này thường trụ lại được lâu hơn.
Người mới đến nên biết gì về hàng xóm làm nông
Nếu bạn vừa mua nhà hay thuê trọ trong một ấp của Phước Hiệp hoặc Tân An Hội cũ, rất có thể sát vách là ruộng rau hay chuồng bò. Vài điều nên biết trước: buổi sáng sớm và chiều mát là giờ tưới, phun, thu hoạch, có tiếng máy bơm, xe chở rau; mùa khô bụi đất từ ruộng cày bay vào nhà; mùa mưa có thể có mùi từ chuồng trại, đống phân ủ. Đó là nhịp sống bình thường của một xã còn làm nông, không phải điều bất thường.
Khi có chuyện ảnh hưởng thật sự, như phun thuốc trong lúc gió thổi vào nhà, nước thải chuồng chảy ra đường, cách tốt nhất là nói chuyện trực tiếp với hộ đó trước, sau đó mới nhờ trưởng ấp, khu phố hoặc Ủy ban nhân dân xã. Phần lớn hộ làm nông ở đây đã sống cạnh khu dân cư nhiều năm và sẵn lòng điều chỉnh giờ phun, che chắn chuồng nếu được nhắc nhẹ nhàng.
Chiều hướng những năm tới: ruộng sẽ thành gì
Nhìn vào cách đất trong xã đổi chủ, đổi mục đích những năm gần đây, có thể thấy ba hướng chạy song song. Hướng thứ nhất là đất nông nghiệp sát Quốc lộ 22, Tỉnh lộ 8 và quanh phố chợ chuyển dần thành đất ở, nhà phố, nhà trọ, kho xưởng nhỏ; ruộng rau ở các vị trí này thường chỉ còn là cách dùng tạm trong lúc chủ đất chờ xây hoặc chờ bán. Ai thuê đất kiểu này để trồng nên tính vụ ngắn, không đầu tư khung nhà lưới cố định.
Hướng thứ hai là phần đất sâu trong các ấp của Phước Hiệp và Tân An Hội cũ, nơi đường nhỏ, xa trục chính, được giữ lại để sản xuất lâu hơn. Ở đây hộ làm nông có lý do đầu tư bài bản: nhà lưới trồng rau an toàn, vườn cây ăn trái ghép giống mới, chuồng bò có biogas. Những hộ này thường chuyên hoá, làm một thứ cho giỏi thay vì trồng lặt vặt nhiều loại.
Hướng thứ ba là nông nghiệp gắn với dịch vụ: vườn cho khách đến hái trái, trại rau bán thẳng cho người tiêu dùng qua mạng, cơ sở sơ chế rau cho bếp ăn công nghiệp của các nhà máy quanh vùng. Hướng này cần vốn và người biết làm thị trường, nhưng tận dụng đúng thế mạnh của một xã nằm giữa vùng công nghiệp và gần nội thành.
Cả ba hướng đều phụ thuộc vào quy hoạch sử dụng đất của thành phố và của xã mới. Trước khi quyết định đầu tư lâu dài trên một thửa đất, nên xem thông tin quy hoạch tại Ủy ban nhân dân xã hoặc các kênh tra cứu chính thức, thay vì nghe lời đồn "sắp lên thổ cư" hay "sắp giải toả".
Câu hỏi thường gặp
Thị trấn Củ Chi cũ có còn ruộng không?
Gần như không còn ruộng sản xuất lớn trong khu phố chợ cũ. Chỉ còn vườn sau nhà và đất trống trồng tạm. Ruộng rau, vườn cây và chuồng bò tập trung ở Phước Hiệp và Tân An Hội cũ, nay cùng thuộc xã Tân An Hội.
Nông nghiệp ở Tân An Hội có phải là nghề bò sữa ven sông như Phú Hòa Đông không?
Không hẳn. Xã Tân An Hội không giáp sông Sài Gòn, nên không có cảnh nuôi bò, trồng rau trên bãi ven sông. Chăn nuôi bò ở đây xen trong khu dân cư trên đất gò, quy mô hộ nhỏ, cùng với ruộng rau và vườn cây ăn trái.
Có thống kê chính xác diện tích nông nghiệp của xã mới chưa?
Bài này không nêu con số vì số liệu của xã mới sau sáp nhập cần lấy từ báo cáo chính thức của Ủy ban nhân dân xã hoặc cơ quan thống kê. Diện tích cũng thay đổi nhanh do chuyển mục đích sử dụng đất qua từng năm.
Người nội thành muốn thuê đất ở đây để trồng rau có được không?
Được, nhiều chủ đất cho thuê ngắn hạn phần đất chưa dùng. Cần làm hợp đồng rõ thời hạn, ai trả tiền điện nước, được làm nhà lưới hay không và báo trước bao lâu khi lấy lại đất, vì đất ven đô có thể bị chủ bán bất cứ lúc nào.
Vì sao ruộng lúa ở đây còn ít?
Đất gò thoát nước nhanh, khó giữ nước cho lúa, trong khi rau và cỏ nuôi bò cho thu nhập đều hơn trên diện tích nhỏ. Thành phố cũng khuyến khích chuyển đất lúa kém hiệu quả sang cây con khác, nên lúa chỉ còn ở những chỗ trũng, ven kênh.
Khu xử lý chất thải Tây Bắc có ảnh hưởng đến nông nghiệp không?
Đây là mối quan tâm lâu năm của người dân quanh khu vực Phước Hiệp. Người trồng rau nên theo dõi thông tin quan trắc môi trường công bố chính thức, dùng nguồn nước tưới đã biết rõ, và hỏi cán bộ nông nghiệp xã khi thấy hiện tượng bất thường ở nước hay cây trồng.