Ở xã Tân An Hội, ruộng lúa chỉ còn ở những chỗ trũng, ven kênh mương của Phước Hiệp và Tân An Hội cũ. Nhiều hộ đã chuyển ruộng lúa kém hiệu quả sang trồng rau, trồng cỏ nuôi bò, cây ăn trái hay đào ao. Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất trồng lúa được phép trong khuôn khổ quy định, nhưng phải đăng ký với Ủy ban nhân dân xã và không được tự ý biến ruộng thành đất xây dựng.
Bài này dành cho người đang có ruộng lúa trong xã và cân nhắc chuyển sang cây con khác. Nội dung gồm: vì sao lúa ít dần ở vùng gò Củ Chi, so sánh các hướng chuyển đổi, cách cải tạo ruộng trũng cho từng loại cây, những điều quy định thường yêu cầu khi chuyển đổi trên đất lúa, và cách tính lời lỗ trước khi quyết. Không có số liệu diện tích hay năng suất cụ thể của xã, vì cần lấy từ báo cáo chính thức.
Vì sao lúa ít dần ở vùng gò Củ Chi
Đất xám trên nền phù sa cổ thoát nước nhanh, khó giữ nước cho cây lúa vốn cần ruộng ngập. Lúa chỉ trồng thuận ở những chỗ trũng, những dải đất thấp ven kênh mương, nơi nước tụ lại vào mùa mưa. Trước khi có hệ thống thuỷ lợi kênh Đông dẫn nước từ hồ Dầu Tiếng, phần lớn ruộng lúa ở Củ Chi chỉ làm được một vụ theo mưa; có nước kênh thì làm thêm vụ, nhưng chi phí bơm tưới trên đất gò vẫn cao.
So với rau, cỏ nuôi bò hay cây ăn trái, thu nhập từ lúa trên một diện tích nhỏ thường thấp hơn, trong khi lao động trẻ trong gia đình phần lớn đi làm công ty. Thuê máy cày, máy gặt cho thửa ruộng nhỏ, xen giữa khu dân cư, cũng khó và tốn hơn. Vì vậy nhiều hộ ở Phước Hiệp, Tân An Hội cũ đã chuyển ruộng lúa sang cây khác, hoặc để lúa một vụ mùa mưa rồi trồng màu mùa khô.
TP Hồ Chí Minh nhiều năm nay có chủ trương chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, khuyến khích chuyển đất lúa kém hiệu quả sang cây con có giá trị cao hơn trong khuôn khổ nông nghiệp đô thị. Chủ trương này tạo điều kiện, nhưng không có nghĩa ruộng lúa được tự do đổi thành bất cứ thứ gì.
Các hướng chuyển đổi thường gặp
Bảng dưới so sánh các hướng chuyển ruộng lúa mà hộ trong vùng hay chọn. Mức độ phù hợp còn tuỳ vị trí thửa ruộng, nước tưới và lao động trong nhà:
| Hướng chuyển | Hợp với ruộng | Cần cải tạo | Điểm cần cân nhắc |
|---|---|---|---|
| Trồng cỏ nuôi bò | Ruộng trũng vừa, gần chuồng bò | Lên luống thấp, rãnh thoát | Cần có đầu ra là bò của nhà hoặc hộ mua cỏ |
| Trồng rau ăn lá, rau ăn trái | Ruộng gần đường, có nước tưới | Lên luống cao, rãnh thoát mùa mưa | Công chăm nhiều, giá rau biến động |
| Cây ăn trái | Ruộng ít ngập, giữ được lâu dài | Lên liếp cao, đắp mô, mương giữa liếp | Mất vài năm mới có thu, kỵ úng |
| Lúa một vụ, màu một vụ | Ruộng trũng ngập mùa mưa | Ít | Giữ được ruộng lúa, thêm thu từ vụ màu mùa khô |
| Ao nuôi cá kết hợp | Ruộng rất trũng, sát kênh | Đào ao, đắp bờ | Quy định thường giới hạn phần được đào; cần rào chắn an toàn |
Hướng an toàn nhất cho người chưa chắc là lúa một vụ, màu một vụ: vẫn giữ ruộng lúa, vừa thử trồng cây khác vào mùa khô để biết đất và nước của mình hợp với gì.
Vụ màu mùa khô trên ruộng lúa thường là đậu phộng, bắp, dưa leo, rau ăn lá ngắn ngày, những cây không cần cải tạo ruộng nhiều và thu hoạch xong trước khi mưa lớn trở lại. Đây cũng là cách cũ mà nông dân vùng Củ Chi đã làm từ lâu trên các chân ruộng trũng.
Cải tạo ruộng trũng: lên liếp, đắp mô, mương thoát
Ruộng lúa vốn được làm để giữ nước, nên muốn trồng cây khác phải làm ngược lại: thoát nước. Với rau và cỏ, cách phổ biến là lên luống cao hơn mặt ruộng, đào rãnh giữa các luống và rãnh bao quanh thửa, nối với mương thoát chung. Mùa mưa ở vùng này mưa to và tập trung, rãnh nhỏ quá thì luống vẫn ngập.
Với cây ăn trái, cần lên liếp cao, rộng, xen giữa là mương; hoặc đắp mô cao cho từng gốc. Đất đắp liếp lấy từ mương, nên phần đất mặt màu mỡ cần được gom lên trên, phần đất sét dưới sâu để ở dưới. Lớp đất ruộng lâu năm thường chặt, có tầng đế cày cứng; phá tầng này và bón nhiều phân hữu cơ giúp rễ cây phát triển.
Sau khi lên liếp, đất mới đào thường chua và nghèo dinh dưỡng trong một hai vụ đầu, nhất là phần đất sét lấy từ dưới mương. Bón vôi theo hướng dẫn kỹ thuật, bón nhiều phân chuồng hoai, trồng trước một vụ cây họ đậu hay cỏ để đất ổn định rồi mới trồng cây chính là cách nhiều hộ dùng để tránh cây con chết hàng loạt ngay vụ đầu.
Cải tạo ruộng là chi phí lớn nhất của việc chuyển đổi, nhất là thuê máy đào, máy múc. Trước khi làm, nên tính kỹ hướng thoát nước để không đẩy nước sang ruộng, nhà của hàng xóm, và hỏi xã về quy định khi đào mương, đắp liếp trên đất lúa.
Những điều quy định thường yêu cầu khi chuyển đổi trên đất lúa
Đăng ký với xã. Theo quy định hiện hành về đất trồng lúa, người sử dụng đất muốn chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa thường phải đăng ký với Ủy ban nhân dân xã trước khi làm. Hỏi bộ phận tiếp nhận hồ sơ để biết mẫu đơn và trình tự.
Phù hợp kế hoạch của địa phương. Việc chuyển đổi cần phù hợp kế hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng mà địa phương đã công bố; không phải thửa nào, cây nào cũng được chấp nhận.
Giữ khả năng trồng lúa trở lại. Quy định thường yêu cầu không làm mất khả năng trồng lúa trở lại, như không đổ đất nâng nền, không làm biến dạng mặt bằng quá mức, và giới hạn phần diện tích được đào ao, đắp bờ.
Không xây dựng. Chuyển đổi cây trồng không phải là chuyển mục đích sử dụng đất. Ruộng chuyển sang trồng rau, cây ăn trái vẫn là đất trồng lúa về mặt pháp lý; xây nhà, xây kho trên đó khi chưa được phép là vi phạm.
Không ảnh hưởng ruộng xung quanh. Việc đắp bờ, đào mương không được làm cản trở dòng chảy, gây ngập úng hay mất nước tưới cho các thửa lúa bên cạnh.
Tính lời lỗ trước khi chuyển
Quyết định chuyển đổi nên dựa vào phép tính cụ thể cho thửa ruộng của mình, không chỉ vào câu "trồng rau lời hơn lúa". Phía chi phí gồm: tiền cải tạo ruộng, giống, phân, thuốc, công lao động, điện bơm nước, hệ thống tưới nếu có. Phía thu gồm sản lượng dự kiến nhân giá bán thực nhận sau khi trừ chi phí bán. Với cây ăn trái, phải tính cả những năm chưa có trái.
Ví dụ giả định: một hộ có ruộng lúa nhỏ ven mương, chuyển sang trồng cỏ để nuôi thêm vài con bò. Phần lời không nằm ở việc bán cỏ, mà ở chỗ giảm tiền mua cỏ mùa khô và tận dụng phân bò bón lại cho ruộng cỏ. Nếu nhà không nuôi bò và không có hộ quen mua cỏ, thì ruộng cỏ có thể không bán được, và phép tính sẽ khác hẳn.
Đừng quên chi phí cơ hội của lao động. Nếu người trong nhà phải nghỉ việc công ty để chăm ruộng rau, thì thu nhập mất đi từ công việc đó cũng phải đưa vào phép tính. Với nhiều gia đình ở Tân An Hội, chính yếu tố này mới quyết định chọn cỏ, cây ăn trái ít công hay rau nhiều công.
Cũng nên tính đến rủi ro: rau dễ mất mùa vào mùa mưa, cây ăn trái chết vì úng nếu cải tạo không tốt, giá bò lên xuống. Lúa tuy thu nhập thấp nhưng ít công và ít rủi ro hơn. Nhiều hộ chọn chuyển một phần ruộng trước, giữ phần còn lại làm lúa, sau vài vụ mới quyết định tiếp.
Lộ trình chuyển đổi cho một thửa ruộng
Các bước dưới đây là trình tự hợp lý mà hộ trong vùng có thể tham khảo. Thủ tục cụ thể nên hỏi Ủy ban nhân dân xã:
- Xác định thửa ruộng là đất trồng lúa hay loại đất nông nghiệp khác trên giấy chứng nhận.
- Hỏi cán bộ nông nghiệp xã về kế hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng và những cây được khuyến khích.
- Chọn hướng chuyển đổi dựa trên nước tưới, lao động, đầu ra và phép tính lời lỗ.
- Làm thủ tục đăng ký chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa theo hướng dẫn của xã.
- Cải tạo ruộng: lên luống, lên liếp, đào rãnh thoát, chú ý không ảnh hưởng ruộng bên cạnh.
- Trồng thử trên một phần diện tích, ghi chép chi phí và sản lượng.
- Đánh giá sau một hai vụ rồi mới mở rộng hoặc điều chỉnh.
Giữ lại đơn đăng ký, văn bản trả lời của xã và nhật ký sản xuất. Những giấy tờ này hữu ích khi tham gia các chương trình hỗ trợ, khi bán đất, hoặc khi có thắc mắc từ cơ quan quản lý về việc sử dụng đất.
Hỗ trợ và nơi hỏi
Các chương trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi và phát triển nông nghiệp đô thị của TP Hồ Chí Minh có thể kèm hỗ trợ kỹ thuật, giống, lãi vay theo điều kiện. Nội dung, mức hỗ trợ và đối tượng thay đổi theo từng giai đoạn. Người dân nên hỏi cán bộ nông nghiệp ở Ủy ban nhân dân xã Tân An Hội, trung tâm khuyến nông của thành phố, hoặc hợp tác xã nông nghiệp trong vùng.
Khi đi hỏi, nên mang theo bản sao giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, sơ đồ thửa ruộng và ghi chú về nguồn nước, đường vào. Cán bộ có thông tin cụ thể sẽ trả lời sát hơn, nhất là các câu về loại đất trên giấy tờ, kế hoạch chuyển đổi của địa phương, và khả năng tham gia chương trình hỗ trợ.
Học từ hàng xóm đã chuyển đổi trước cũng rất có giá trị. Đến xem ruộng của họ vào cả mùa mưa lẫn mùa khô, hỏi họ đã gặp khó khăn gì, có hối tiếc gì không. Một thửa ruộng cách vài trăm mét, cùng loại đất, cùng nguồn nước là bài học sát thực tế nhất.
Câu hỏi thường gặp
Ruộng lúa có được tự ý chuyển sang trồng rau không?
Chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa được phép trong khuôn khổ quy định, nhưng thường phải đăng ký với Ủy ban nhân dân xã và phù hợp kế hoạch của địa phương. Hỏi xã trước khi chuyển để làm đúng thủ tục.
Chuyển ruộng lúa sang trồng cây ăn trái thì đất có thành đất trồng cây lâu năm không?
Không tự động. Chuyển đổi cây trồng khác với chuyển mục đích sử dụng đất. Muốn đổi loại đất trên giấy tờ phải làm thủ tục riêng theo Luật Đất đai và phù hợp quy hoạch.
Được đào ao trên ruộng lúa không?
Quy định về đất trồng lúa thường cho phép kết hợp nuôi trồng thuỷ sản nhưng giới hạn phần diện tích được đào ao, đắp bờ để giữ khả năng trồng lúa trở lại. Hỏi xã về giới hạn cụ thể trước khi đào.
Ruộng nhỏ giữa khu dân cư nên chuyển sang gì?
Ruộng nhỏ, sát nhà dân thường hợp với rau ăn lá, rau thơm hoặc cây ăn trái tán gọn, ít phun thuốc. Nuôi gia súc hay ủ phân cạnh khu dân cư dễ gây va chạm với hàng xóm về mùi và nước thải.
Chuyển đổi rồi có quay lại trồng lúa được không?
Được, nếu khi chuyển đổi không làm thay đổi mặt bằng quá mức. Đây cũng là lý do quy định yêu cầu giữ khả năng trồng lúa trở lại. Giữ lớp đất mặt, không đổ đất nâng nền giúp việc quay lại dễ hơn.
Có được hỗ trợ khi chuyển đổi cơ cấu cây trồng không?
Thành phố có các chương trình khuyến khích chuyển đổi và phát triển nông nghiệp đô thị, có khi kèm hỗ trợ kỹ thuật, giống, lãi vay. Điều kiện thay đổi theo giai đoạn, nên hỏi cán bộ nông nghiệp xã để biết chương trình đang áp dụng.