Người làm nông ở Phước Hiệp và Tân An Hội cũ có năm đường bán chính: thương lái đến tận ruộng, chuồng; chợ Củ Chi và các chợ nhỏ trong vùng; chợ đầu mối nông sản của thành phố như chợ Hóc Môn; hợp tác xã, cửa hàng, bếp ăn có hợp đồng; và bán thẳng cho người tiêu dùng qua mạng. Mỗi đường có giá, chi phí, rủi ro khác nhau; hộ bán được bền thường kết hợp hai, ba đường chứ không phụ thuộc một chỗ.
Bài này không nêu giá nông sản, vì giá thay đổi theo ngày. Mục tiêu là giúp người trồng, người nuôi trong xã hiểu cơ chế từng kênh bán, biết tính giá thực nhận sau khi trừ chi phí, nhận ra dấu hiệu bị ép giá, và biết bắt đầu từ đâu nếu muốn vào kênh có giá tốt hơn như hợp tác xã, cửa hàng thực phẩm an toàn hay bán trực tiếp.
Năm kênh bán, đặt cạnh nhau
Bảng dưới so sánh các kênh bán mà hộ sản xuất ở xã Tân An Hội thường dùng. Đánh giá là tương đối, áp dụng chung cho rau, trái cây và sản phẩm chăn nuôi:
| Kênh | Giá nhận được | Công sức của người bán | Rủi ro chính |
|---|---|---|---|
| Thương lái tại ruộng, tại chuồng | Thấp hơn giá chợ | Ít, không phải chở | Bị ép giá khi được mùa, thương lái bỏ mối |
| Chợ Củ Chi, chợ nhỏ trong vùng | Trung bình | Phải chở, ngồi bán hoặc bỏ mối bạn hàng | Bán không hết, tốn thời gian |
| Chợ đầu mối của thành phố | Theo giá sỉ biến động mạnh | Phải chở số lượng lớn, đi khuya | Giá trong đêm lên xuống, chi phí xe |
| Hợp tác xã, cửa hàng, bếp ăn | Ổn định, có khi cao hơn chợ | Phải đạt tiêu chuẩn, giao đúng hẹn, ghi chép | Chậm thanh toán, bị trả hàng nếu không đạt |
| Bán thẳng qua mạng, nhóm cư dân | Cao nhất | Nhiều: chụp ảnh, trả lời, đóng gói, giao hàng | Khách không đều, mất uy tín nếu hàng không ổn |
Không có kênh nào tốt nhất cho mọi hộ. Hộ ít người, lớn tuổi thường hợp với thương lái và bỏ mối chợ. Hộ có người trẻ, có sản phẩm ổn định thì nên thử kênh hợp tác xã và bán trực tiếp để giữ phần giá trị nhiều hơn.
Thương lái: tiện nhưng cần biết mình đứng ở đâu
Thương lái là người mua quen thuộc nhất ở các ấp. Họ đến tận ruộng rau, vườn trái, chuồng bò, cân hoặc mua xô, trả tiền ngay hoặc gối đầu, chở thẳng về chợ đầu mối hay giao cho mối của họ. Với người trồng, cái lợi là không phải chở, không phải bán, có tiền nhanh. Cái giá phải trả là phần chênh lệch mà thương lái giữ lại để bù chi phí xe, công, rủi ro hao hụt và lợi nhuận của họ.
Phần chênh lệch đó không phải lúc nào cũng hợp lý. Khi được mùa, nhiều ruộng cùng thu hoạch, thương lái có quyền chọn và ép giá; khi mất mùa, người trồng lại có thế. Hộ bán cho một thương lái duy nhất trong nhiều năm thì dễ bị phụ thuộc. Cách tự bảo vệ đơn giản là theo dõi giá chợ đầu mối mỗi ngày qua tin tức, hỏi giá ở vài thương lái khác nhau, và giữ quan hệ với ít nhất hai người mua.
Với mua xô cả vườn trái cây hay cả ruộng rau, người trồng nên ước lượng sản lượng trước bằng cách đếm số cây, số trái, cân thử một phần, để biết giá xô đưa ra có hợp lý không. Thoả thuận rõ ai chịu công hái, ngày nào hái, trả tiền khi nào, nếu thương lái không đến đúng hẹn thì sao.
Tính giá thực nhận trước khi chọn kênh
Con số người trồng hay so là giá bán một ký. Nhưng con số quyết định lời lỗ là giá thực nhận: giá bán trừ đi mọi chi phí phát sinh để bán được hàng. Bán cho thương lái tại ruộng, chi phí gần như bằng không. Mang ra chợ Củ Chi phải tính xăng xe, thời gian ngồi bán, phí chỗ nếu có, hàng ế phải bỏ. Bán qua mạng phải tính bao bì, phí giao hàng nếu không tự giao, thời gian trả lời khách, hàng đổi trả.
Ví dụ giả định: một loại rau thương lái mua thấp hơn giá bán lẻ ở chợ khá nhiều, nhưng nếu tính cả buổi sáng ngồi chợ, tiền xăng và phần rau ế cuối buổi, phần chênh lệch thực có thể chỉ còn rất ít. Ngược lại, với khách quen đặt trước qua mạng và giao gom một chuyến, phần chênh lệch có thể đáng kể. Mỗi hộ nên tự làm phép tính này với sản phẩm và hoàn cảnh của mình.
Chợ Củ Chi và chợ đầu mối
Chợ Củ Chi ở trung tâm thị trấn cũ là nơi tiêu thụ rau, trái cây, thịt của vùng xung quanh. Người trồng có thể tự ngồi bán ở khu vực dành cho người bán nhỏ nếu có chỗ, hoặc bỏ mối cho các sạp quen. Bán ở chợ được giá lẻ cao hơn thương lái, nhưng tốn thời gian và chỉ tiêu thụ được lượng vừa phải; hợp với hộ trồng nhiều loại, mỗi loại một ít.
Chợ đầu mối nông sản của thành phố, gần nhất với Củ Chi là chợ đầu mối Hóc Môn, họp chủ yếu ban đêm và rạng sáng, là nơi giá sỉ được hình thành mỗi ngày. Mang hàng thẳng lên đầu mối chỉ đáng khi hộ hoặc nhóm hộ có sản lượng lớn, có xe, có người đi đêm và quen bạn hàng vựa trong chợ. Phần lớn hộ nhỏ ở Tân An Hội bán gián tiếp vào đầu mối qua thương lái.
Dù không trực tiếp lên đầu mối, giá ở đây là mốc tham khảo quan trọng. Biết giá sỉ hôm nay của loại rau mình trồng, người trồng sẽ biết giá thương lái đưa ra có hợp lý hay không.
Hợp tác xã và hợp đồng: giá ổn định đổi lấy kỷ luật
Vùng Củ Chi có nhiều hợp tác xã, tổ hợp tác về rau, bò sữa, cây ăn trái. Vào hợp tác xã, hộ sản xuất thường được hướng dẫn quy trình, mua chung vật tư, được gom hàng để bán cho siêu thị, cửa hàng, bếp ăn với giá ổn định hơn chợ. Đổi lại, phải sản xuất theo quy trình chung, ghi nhật ký, chấp nhận kiểm tra, giao đúng số lượng, đúng hẹn và không bán lén ra ngoài khi giá chợ lên cao.
Với bò sữa, kênh hợp đồng gần như là bắt buộc: sữa phải đi vào trạm thu mua của doanh nghiệp chế biến, được kiểm tra chất lượng mỗi lần giao, giá phụ thuộc chất lượng sữa. Với rau, trái cây, hợp đồng bao tiêu giúp yên tâm đầu ra nhưng cần đọc kỹ điều khoản: tiêu chuẩn chất lượng, cách xử lý hàng không đạt, thời hạn thanh toán, ai chịu chi phí chở.
Muốn tìm hiểu hợp tác xã đang hoạt động gần mình, có thể hỏi cán bộ nông nghiệp ở Ủy ban nhân dân xã hoặc tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang với ngành nông nghiệp.
Bắt đầu bán thẳng cho người tiêu dùng
Bán trực tiếp qua mạng xã hội, nhóm cư dân hay cho người quen ở nội thành là cách giữ nhiều giá trị nhất, nhưng cũng tốn công nhất. Các bước mà nhiều hộ nhỏ trong vùng đã làm:
- Chọn vài sản phẩm chủ lực, ổn định về số lượng và chất lượng, thay vì bán mọi thứ.
- Chụp ảnh thật của ruộng, vườn, chuồng và sản phẩm; mô tả trung thực cách trồng, cách nuôi.
- Bắt đầu với người quen, đồng nghiệp, nhóm cư dân các khu dân cư trong xã và lân cận.
- Định ngày thu hoạch, ngày giao cố định để khách quen nhịp đặt hàng.
- Đóng gói sạch, có thông tin người trồng; rau giao trong ngày, trái cây đúng độ chín.
- Ghi lại đơn hàng, phản hồi của khách; xử lý nhanh khi có hàng lỗi.
- Khi bán đều, tìm hiểu đăng ký hộ kinh doanh, nghĩa vụ thuế theo quy định hiện hành.
Uy tín là tài sản duy nhất của kênh này. Một lần giao rau héo hay nói "rau sạch không thuốc" mà không đúng là mất khách, và tin xấu lan nhanh trong nhóm cư dân hơn tin tốt.
Giấy tờ giúp vào được kênh tốt hơn
Bắt đầu từ cái dễ nhất. Không cần có đủ mọi thứ ngay. Phần lớn hộ đi từ nhật ký sản xuất, rồi tập huấn, rồi chứng nhận, theo nhu cầu của kênh bán mình nhắm tới.
Nhật ký sản xuất. Ghi ngày gieo trồng, bón phân, phun thuốc, thu hoạch. Đây là thứ đầu tiên hợp tác xã, cửa hàng và tổ chức chứng nhận yêu cầu.
Chứng nhận VietGAP hoặc tương đương. Chứng nhận thực hành nông nghiệp tốt giúp vào siêu thị, bếp ăn tập thể; cần tập huấn, đánh giá và duy trì theo kỳ.
Truy xuất nguồn gốc. Tem, mã truy xuất cho biết sản phẩm từ hộ nào, ngày nào; nhiều kênh hiện yêu cầu, thường làm qua hợp tác xã.
Kết quả kiểm nghiệm. Mẫu đất, nước, sản phẩm được phân tích ở phòng thí nghiệm có công nhận; dùng khi đàm phán với khách lớn.
Mã số vùng trồng. Một số kênh, nhất là khi trái cây đi xa hoặc xuất khẩu, yêu cầu vùng trồng được cấp mã số; thường làm theo nhóm hộ, hợp tác xã với hướng dẫn của cơ quan chuyên môn.
Giấy tờ thú y. Với bò, sổ tiêm phòng và giấy tờ kiểm dịch khi vận chuyển, bán ra khỏi địa bàn theo quy định.
Khi giá rớt: những việc nên và không nên
Giá nông sản lên xuống theo mùa là chuyện thường. Khi giá rớt, điều nên làm là tính lại giá thực nhận sau khi trừ công hái, công chở; có lúc để rau già trên ruộng làm phân còn ít lỗ hơn thuê người hái. Với trái cây, có thể chia nhỏ bán lẻ, bán cho cơ sở chế biến, hoặc giữ trên cây thêm ít ngày nếu giống cho phép.
Một việc ít tốn kém mà hữu ích là trao đổi với các hộ cùng trồng trong ấp về kế hoạch xuống giống. Nếu cả xóm biết trước ai trồng gì, thu hoạch khi nào, có thể chia nhau lệch vụ, tránh cùng đổ hàng ra một lúc. Hợp tác xã hay tổ hợp tác thường đứng ra điều phối việc này cho thành viên.
Điều không nên là chạy theo giá: thấy loại nào đang cao thì cả xóm cùng trồng, đến mùa sau cùng thu hoạch và giá lại rớt. Trồng lệch vụ một chút, đa dạng hai ba loại, giữ khách quen ở kênh bán trực tiếp là cách mà những hộ trụ lâu năm trong vùng vẫn làm. Và không vay nóng để cầm cự qua một vụ giá thấp.
Câu hỏi thường gặp
Bán rau cho thương lái hay mang ra chợ Củ Chi lợi hơn?
Ra chợ được giá lẻ cao hơn nhưng tốn thời gian, công chở và chỉ bán được lượng vừa phải. Thương lái mua giá thấp hơn nhưng lấy hết hàng tại ruộng. Hộ ít người thường bán thương lái, hộ có người rảnh có thể kết hợp cả hai.
Làm sao biết thương lái có ép giá không?
Theo dõi giá sỉ ở chợ đầu mối qua tin tức hằng ngày, hỏi giá ở vài thương lái khác, và nói chuyện với hàng xóm cùng trồng. Nếu chênh lệch giữa giá sỉ và giá thương lái đưa ra lớn bất thường, cần cân nhắc kênh bán khác.
Bán rau qua mạng có phải đăng ký kinh doanh không?
Bán thường xuyên, có thu nhập đều đặn thì nên tìm hiểu đăng ký hộ kinh doanh và nghĩa vụ thuế theo quy định hiện hành. Hộ nông dân bán sản phẩm tự sản xuất có một số quy định riêng; hỏi bộ phận một cửa của xã để được hướng dẫn.
Vào hợp tác xã có mất tự do bán hàng không?
Có ràng buộc nhất định: sản xuất theo quy trình chung và giao hàng theo cam kết. Đổi lại là đầu ra ổn định, hỗ trợ kỹ thuật, mua vật tư chung. Đọc kỹ điều lệ và hợp đồng trước khi tham gia.
Có cần VietGAP mới bán được cho siêu thị không?
Nhiều siêu thị và bếp ăn yêu cầu chứng nhận VietGAP hoặc tương đương, cùng khả năng truy xuất nguồn gốc. Hộ nhỏ thường đi qua hợp tác xã để có chứng nhận chung và đủ sản lượng giao hàng.
Bò bán cho thương lái cần giấy tờ gì?
Thường cần sổ theo dõi tiêm phòng; khi vận chuyển ra khỏi địa bàn hoặc đưa vào giết mổ, cần giấy kiểm dịch theo quy định thú y. Hỏi cán bộ thú y xã để biết thủ tục cụ thể.