Thị trấn Củ Chi là huyện lỵ của huyện Củ Chi cho đến ngày 30/6/2025, nằm quanh chỗ Quốc lộ 22 gặp Tỉnh lộ 8, chia thành các khu phố đánh số từ 1 đến 8 theo địa chỉ đăng ký trong vùng. Từ 1/7/2025, thị trấn không còn là đơn vị hành chính mà trở thành phần trung tâm của xã Tân An Hội, cùng với Phước Hiệp và Tân An Hội cũ.
Bài này nói về thị trấn như một nơi chốn có lịch sử: vì sao trung tâm huyện lớn lên ở đây, một huyện lỵ gồm những gì, tám khu phố khác các ấp xung quanh ra sao, và cái tên "thị trấn" còn lại gì sau khi đơn vị bị gộp. Những mốc năm thành lập cụ thể chưa đối chiếu được tư liệu nên bài không nêu.
Một trung tâm lớn lên ở chỗ hai con đường gặp nhau
Hầu hết các thị trấn huyện lỵ ở Nam Bộ đều lớn lên ở chỗ có đường lớn, bến sông hoặc ngã ba ngã tư, nơi người và hàng hóa phải đi qua. Thị trấn Củ Chi không nằm ven sông lớn; cái làm nên nó là đường bộ. Quốc lộ 22, trục từ Sài Gòn lên Tây Ninh, chạy xuyên vùng gò Củ Chi; Tỉnh lộ 8 cắt ngang, nối về phía sông Sài Gòn và Bình Dương cũ ở một đầu, đi về phía tây ở đầu kia. Chỗ hai trục gặp nhau tự nhiên thành điểm dừng, điểm trao đổi.
Địa chỉ đăng ký của các cơ sở trong thị trấn cũ cho thấy rõ điều này: Tỉnh lộ 8 và Quốc lộ 22 là hai tên đường xuất hiện nhiều nhất, bỏ xa mọi con đường khác. Phố chợ không chỉ trải dài theo quốc lộ như ở nhiều thị trấn ven đường khác, mà phát triển theo hình chữ thập, dọc cả trục ngang. Ai từng đi chợ Củ Chi đều quen cảnh hàng quán kéo dài theo cả hai hướng từ khu chợ.
Vị trí ấy cũng giải thích vì sao trung tâm hành chính của huyện đặt ở đây qua nhiều thời. Từ chỗ này, đi về các xã phía bắc giáp Tây Ninh, các xã ven sông Sài Gòn phía đông, hay xuống Hóc Môn phía nam đều thuận đường. Một huyện lỵ cần đúng điều đó: ở giữa, dễ đến, có đường lớn.
Không có tư liệu công bố nào cho biết chính xác khu phố chợ hình thành từ năm nào. Có thể chắc rằng nó gắn với sự hình thành của trục đường đi Tây Ninh, và lớn dần theo vai trò trung tâm của quận, rồi của huyện. Người cao tuổi ở các khu phố còn nhớ những dãy nhà mái ngói thấp, những gian hàng nhỏ trước khi nhà phố nhiều tầng mọc lên.
Một huyện lỵ gồm những gì
Trong nhiều chục năm, "lên thị trấn" với người Củ Chi nghĩa là đi đến nơi có những thứ mà xã mình không có. Ở đó có các cơ quan của huyện, nơi người dân đến làm những giấy tờ vượt quá thẩm quyền của xã. Ở đó có chợ Củ Chi, chợ lớn nhất vùng, nơi bán buôn và bán lẻ đủ thứ hàng. Ở đó có bến xe, nơi bắt xe đi Sài Gòn, đi Tây Ninh.
Thị trấn cũng là nơi tập trung trường học các cấp, đặc biệt là trường trung học, nơi học sinh từ các xã xung quanh đạp xe, đi xe buýt đến học. Ở đây có bệnh viện, phòng khám, nhà thuốc, ngân hàng, bưu điện, các cửa hàng điện máy, vật liệu, may mặc. Một gia đình ở xã xa muốn mua sắm lớn, khám bệnh hay làm thủ tục ngân hàng đều phải tính một chuyến lên thị trấn.
Vai trò ấy để lại dấu trên cấu trúc dân cư. Thị trấn có tỉ lệ người làm buôn bán, dịch vụ, công chức cao hơn hẳn các ấp xung quanh. Nhà cửa san sát, mặt tiền hẹp, sâu vào trong, kiểu nhà phố quen thuộc của các thị trấn Nam Bộ. Đời sống bắt đầu sớm từ lúc chợ nhóm và kéo dài đến tối theo nhịp quán xá.
Từ 1/7/2025, khi cấp huyện không còn, nhiều việc trước đây làm ở huyện được chuyển về xã hoặc lên thành phố tùy loại. Các cơ sở như chợ, trường, bệnh viện, bến xe vẫn ở chỗ cũ, nên với người dân xung quanh, khu trung tâm vẫn là nơi "lên" để giải quyết việc lớn. Những thay đổi cụ thể về nơi tiếp nhận hồ sơ được viết ở danh mục thủ tục hành chính của trang.
Tám khu phố: cách chia của một đô thị nhỏ
Khác với các xã chia theo ấp, thị trấn chia theo khu phố, đơn vị dân cư của đô thị. Trên địa chỉ đăng ký trong vùng, có thể gặp khu phố 1 đến khu phố 8, trong đó khu phố 2 và khu phố 3 xuất hiện nhiều nhất, cho thấy đây là những khu buôn bán sầm uất. Khu phố đánh số không mang theo câu chuyện như tên ấp Bàu Tre hay Cây Sộp; nó phản ánh lối quản lý đô thị đặt ra về sau.
Tên khu phố bằng số tiện cho quản lý nhưng làm mất đi lớp địa danh dân gian. Người lớn tuổi ở thị trấn đôi khi vẫn gọi các khu vực bằng những tên quen hơn: theo một ngôi chợ, một ngã tư, một cơ quan, một cây cầu nhỏ. Những tên ấy không có trên giấy tờ nhưng còn sống trong lời nói, và là thứ đáng ghi lại trước khi lớp người nhớ chúng không còn.
Khi thị trấn nhập vào xã, các khu phố cũ không tự động đổi thành ấp. Trên địa chỉ trong giai đoạn chuyển tiếp, có thể thấy cả "khu phố 3" lẫn những tên ấp mới xuất hiện trên một số hồ sơ đăng ký gần đây như ấp Chợ, ấp Củ Chi. Việc tổ chức lại đơn vị dân cư theo hướng dẫn chung là chuyện của chính quyền xã; người dân nên theo dõi thông báo chính thức để ghi đúng.
Với người đọc tư liệu cũ, cần nhớ rằng "khu phố 2, thị trấn Củ Chi" trong một văn bản trước 2025 có thể không trùng phạm vi với bất kỳ đơn vị dân cư nào sau khi sắp xếp lại. Khi cần định vị chính xác một địa chỉ cũ, số nhà và tên đường là thông tin đáng tin hơn số khu phố.
Đường trong lòng thị trấn cũ
Ngoài hai trục lớn, lòng thị trấn cũ có một mạng đường nhỏ hơn với tên người và tên số. Trên địa chỉ thường gặp các đường Nguyễn Văn Ni, Huỳnh Văn Cọ, Lê Vĩnh Huy, Nguyễn Văn Khạ, cùng những đường mang tên nhân vật lịch sử cả nước như Giáp Hải, Phạm Phú Tiết, Ông Ích Đường. Các đường số ở đây ngắn, như 11, 12A, 14A, 35, 39, khác với những số ba chữ số ở các ấp xung quanh.
Sự khác biệt về tên đường giữa thị trấn và các xã cũ là dấu vết của hai cách quy hoạch. Thị trấn được tổ chức như một đô thị nhỏ, đường đặt tên sớm hơn, mạng lưới dày hơn. Các ấp xung quanh phát triển từ đường đất liên xóm, sau này mới được trải nhựa, bê tông và đánh số theo vùng.
Người mới đến thuê nhà, mở cửa hàng ở khu trung tâm nên làm quen với vài con đường chính trước: hai trục lớn, các đường nối với chợ, đường dẫn tới trường học, bệnh viện. Phần còn lại sẽ quen dần qua việc đi lại hằng ngày. Ứng dụng bản đồ hữu ích, nhưng hỏi người bán hàng ở chợ vẫn là cách nhanh nhất để biết đường nào thông, đường nào cụt.
Thị trấn trở thành một phần của xã: điều gì mất, điều gì còn
Từ góc nhìn hành chính, việc một thị trấn huyện lỵ trở thành phần của một xã mang tên làng bên cạnh là chuyện hiếm gặp. Trước đây, thứ bậc thường đi theo chiều ngược lại: xã nhập vào thị trấn khi thị trấn mở rộng. Lần sắp xếp năm 2025 đi theo logic khác: bỏ cấp huyện, giữ hai cấp thành phố và xã, gom các đơn vị cũ thành xã lớn hơn. Trong logic ấy, chữ "thị trấn" không còn chỗ.
Thứ mất đi là danh nghĩa và một phần chức năng. Không còn cơ quan cấp huyện, không còn con dấu "thị trấn Củ Chi". Một số người dân thị trấn cảm thấy hụt hẫng khi địa chỉ nhà mình từ "thị trấn" thành "xã", như thể bị lùi một bậc. Cảm giác này dễ hiểu, nhưng về quyền lợi, cư dân xã và cư dân thị trấn trước đây được hưởng các dịch vụ công theo cùng khung pháp luật.
Thứ còn lại nhiều hơn: chợ, phố, trường, bệnh viện, bến xe, và vai trò trung tâm trong đời sống của cả vùng Củ Chi cũ. Người dân bảy xã mới vẫn quen tìm đến khu chợ Củ Chi để mua sắm, khám bệnh, đón xe. Cái tên "thị trấn Củ Chi" vẫn được dùng trong lời nói như tên một khu vực, giống cách người Sài Gòn vẫn nói "Chợ Lớn" dù đó không phải tên đơn vị hành chính.
Về lâu dài, khu trung tâm cũ có thể được quy hoạch theo hướng đô thị nằm trong một xã. Những gì sẽ làm cụ thể phụ thuộc vào quy hoạch được phê duyệt; người dân và nhà đầu tư nên đọc văn bản chính thức thay vì dựa vào lời rao "sắp lên phường".
Gọi tên khu trung tâm thế nào cho người nghe hiểu
Sau 7/2025, khu trung tâm cũ không còn tên hành chính riêng, nhưng người ta vẫn cần một cái tên để chỉ nó. Trong lời nói, "thị trấn Củ Chi", "chợ Củ Chi", "trên thị trấn" vẫn là những cách gọi phổ biến nhất, và người trong vùng đều hiểu. Với người ở xa, cụm "khu chợ Củ Chi trên Quốc lộ 22" thường là cách mô tả nhanh nhất.
Trên giấy tờ, chỉ có một cách đúng: ghi số nhà, tên đường, ấp hoặc khu phố theo thông báo của xã, xã Tân An Hội, TP Hồ Chí Minh. Không nên ghi "thị trấn Củ Chi" vào địa chỉ mới, cũng không ghi "xã Củ Chi", vì đó là một xã khác ở phía đông nam. Nếu cần giúp người đọc hình dung, có thể thêm chú thích trong ngoặc ở văn bản thông thường, như "(khu thị trấn Củ Chi cũ)".
Với cửa hàng, cơ sở kinh doanh ở khu trung tâm, cách giới thiệu vừa đúng vừa dễ nhớ là kết hợp: địa chỉ chính thức theo tên mới, kèm mốc quen thuộc như "gần chợ Củ Chi", "ngay ngã tư Tỉnh lộ 8". Khách hàng tìm thấy cửa hàng nhờ mốc, còn hóa đơn, hợp đồng thì hợp lệ nhờ địa chỉ đúng.
Tên gọi dân gian của một khu vực thường tồn tại lâu hơn nhiều so với tên hành chính. Có lẽ nhiều chục năm nữa, người Củ Chi vẫn nói "lên thị trấn", như cách người ở nhiều nơi khác vẫn gọi những tên làng, tên quận đã không còn trên con dấu.
Câu hỏi thường gặp
Thị trấn Củ Chi có bao nhiêu khu phố?
Theo địa chỉ đăng ký trong vùng, thị trấn Củ Chi cũ có các khu phố đánh số từ 1 đến 8. Sau khi nhập vào xã Tân An Hội từ 7/2025, đơn vị dân cư có thể được sắp xếp lại, nên cần theo dõi thông báo chính thức của xã khi ghi địa chỉ.
Vì sao thị trấn Củ Chi không được giữ lại hoặc lên phường?
Lần sắp xếp năm 2025 bỏ cấp huyện và gom các đơn vị cấp xã thành đơn vị lớn hơn. Thị trấn Củ Chi được ghép với Phước Hiệp và Tân An Hội cũ thành xã Tân An Hội. Lý do chọn mô hình cho từng nơi nằm trong hồ sơ đề án sắp xếp đã công bố.
Người ở thị trấn cũ có bị thiệt quyền lợi khi thành cư dân xã không?
Về nguyên tắc, cư dân xã và cư dân đô thị được hưởng dịch vụ công theo cùng khung pháp luật. Một số chính sách có thể phân biệt khu vực đô thị và nông thôn; khi cần, nên hỏi trực tiếp cơ quan tiếp nhận hồ sơ của xã về quy định hiện hành.
Chợ Củ Chi và bến xe Củ Chi có dời đi sau sáp nhập không?
Việc đổi đơn vị hành chính không tự làm các công trình dời chỗ. Chợ, bến xe vẫn hoạt động ở vị trí cũ trừ khi có quyết định quy hoạch riêng. Thông tin thay đổi, nếu có, sẽ được công bố bởi cơ quan quản lý; nên kiểm trước khi đi.
Muốn tìm ảnh, tư liệu cũ về thị trấn Củ Chi thì tìm ở đâu?
Có thể bắt đầu từ ảnh gia đình của các hộ sống lâu năm ở khu phố, sách lịch sử địa phương do huyện cũ biên soạn, thư viện và các bảo tàng có trưng bày về vùng Củ Chi. Khi dùng lại, nên ghi rõ năm chụp và người giữ ảnh.