Vùng Củ Chi, nơi có xã Tân An Hội hôm nay, đã thuộc nhiều đơn vị cấp tỉnh khác nhau: tỉnh Gia Định thời Nguyễn và thời Pháp; tỉnh Hậu Nghĩa của chính quyền Sài Gòn từ 1963 đến 1975; TP Hồ Chí Minh từ sau 1975; và từ 1/7/2025 là TP Hồ Chí Minh mở rộng, không còn cấp huyện. Mỗi lần đổi, láng giềng hành chính của Củ Chi cũng đổi theo.
Biết các mốc này giúp đọc đúng gia phả, mộ bia, giấy đất, giấy khai sinh cũ của các gia đình trong xã, vốn có thể ghi những địa danh không còn trên bản đồ. Bài chỉ nêu các mốc lớn đã chắc; những chi tiết như năm đổi tên tổng, tên làng không đối chiếu được tư liệu nên bỏ qua.
Thời thuộc tỉnh Gia Định
Vùng đất Củ Chi nằm trong phạm vi tỉnh Gia Định, một trong sáu tỉnh Nam Kỳ thời Nguyễn. Khi đó, đơn vị dưới tỉnh là phủ, huyện, tổng, làng; các làng như Tân An Hội, Phước Hiệp thuộc một tổng nào đó trong hệ thống này. Tên tổng, tên huyện cụ thể của từng làng qua các thời là chi tiết mà người nghiên cứu phải tra trong địa bạ và sách địa chí, bài này không nêu để tránh sai.
Sang thời Pháp, Nam Kỳ được tổ chức lại nhiều lần. Đến đầu thế kỷ hai mươi, tỉnh Gia Định được xác lập, và Củ Chi trở thành tên một quận của tỉnh này. Quận là cấp trung gian giữa tỉnh và làng, có quận lỵ, có viên chức cai trị. Đây là lần đầu tên Củ Chi được dùng cho một đơn vị cai trị lớn, vượt khỏi phạm vi một vùng dân cư.
Với người đọc giấy tờ cũ, giai đoạn này để lại những văn bản ghi kiểu "làng Tân An Hội, tổng …, quận Củ Chi, tỉnh Gia Định". Chữ viết có thể là chữ quốc ngữ thời đầu, chính tả khác hiện nay, hoặc tiếng Pháp không dấu. Gặp tên không dấu như "Tan An Hoi", "Phuoc Hiep", cần đối chiếu với tên tổng, tên quận đi kèm để chắc là cùng một nơi, vì những tên này trùng ở nhiều tỉnh.
Gia Định thời ấy là vùng đất bao quanh Sài Gòn, gồm cả những nơi nay là nội thành. Vì thế người già ở Củ Chi đôi khi vẫn nói "dân Gia Định" về mình, một cách gọi mang dấu vết của thời kỳ này.
Từ 1963 đến 1975: quận Củ Chi thuộc tỉnh Hậu Nghĩa
Năm 1963, chính quyền Sài Gòn lập tỉnh Hậu Nghĩa từ những phần đất cắt ra của các tỉnh Gia Định, Long An, Tây Ninh. Tỉnh mới gồm bốn quận: Củ Chi, Trảng Bàng, Đức Hòa và Đức Huệ, với tỉnh lỵ đặt ở vùng Đức Hòa. Như vậy, trong khoảng mười hai năm, Củ Chi thuộc một tỉnh khác hẳn Gia Định, cùng tỉnh với các vùng nay thuộc Tây Ninh.
Lý do lập tỉnh Hậu Nghĩa thường được các tư liệu giải thích bằng nhu cầu quân sự và an ninh của chính quyền lúc đó đối với vùng tây bắc Sài Gòn. Bài này không đi vào phân tích chính trị, chỉ ghi nhận hệ quả cho người đọc giấy tờ: văn bản hành chính, giấy khai sinh, giấy tờ đất lập ở Củ Chi trong giai đoạn này có thể ghi "tỉnh Hậu Nghĩa".
Cùng thời kỳ, phía cách mạng có cách tổ chức đơn vị hành chính và quân sự riêng, với ranh giới và tên gọi không trùng với hệ thống của chính quyền Sài Gòn. Trong các hồi ký, sách lịch sử địa phương, tên Củ Chi vẫn được dùng liên tục nhưng có thể đặt trong những đơn vị lớn hơn với tên khác. Khi đọc tư liệu thời chiến, cần để ý văn bản thuộc hệ thống nào.
Tỉnh Hậu Nghĩa không còn sau 1975. Bốn quận cũ của nó đi về những nơi khác nhau: Củ Chi về TP Hồ Chí Minh, Trảng Bàng về Tây Ninh, Đức Hòa và Đức Huệ về Long An. Một điều thú vị là từ 7/2025, khi Long An và Tây Ninh hợp nhất thành tỉnh Tây Ninh mới, ba trong bốn quận cũ của Hậu Nghĩa lại cùng nằm trong một tỉnh; chỉ có Củ Chi ở bên TP Hồ Chí Minh.
Sau 1975: huyện ngoại thành của TP Hồ Chí Minh
Sau năm 1975, Củ Chi trở thành một huyện thuộc thành phố, và từ năm 1976 thuộc TP Hồ Chí Minh. Đây là giai đoạn dài nhất và ổn định nhất của Củ Chi trong vai trò một huyện ngoại thành, với thị trấn Củ Chi là huyện lỵ. Hầu hết giấy tờ của người dân trong xã hiện nay, từ sổ hộ khẩu cũ, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đến bằng cấp, đều ghi theo hệ thống này: xã hoặc thị trấn, huyện Củ Chi, TP Hồ Chí Minh.
Trong giai đoạn này, ranh giới các xã trong huyện cũng có những lần điều chỉnh, chia tách, thành lập mới. Bài không liệt kê vì chưa đối chiếu đủ văn bản; người cần thông tin chính xác cho hồ sơ đất đai, nhất là đất ở vùng giáp ranh giữa các xã cũ, nên hỏi cơ quan quản lý đất đai và tra hồ sơ địa chính.
Vai trò của Củ Chi trong thành phố cũng đổi theo thời. Từ một huyện nông nghiệp, vùng đất được thành phố giao thêm những chức năng khác: khu công nghiệp, khu xử lý chất thải, các khu dân cư mới cho người làm việc ở vùng ven. Xã Tân An Hội hôm nay, với phố chợ ở trung tâm, khu công nghiệp ở rìa và vườn ruộng ở Phước Hiệp, phản ánh khá rõ những lớp chức năng chồng lên nhau ấy.
Mốc 2025: không còn huyện, thành phố rộng ra, láng giềng mới
Ngày 1/7/2025 mang đến hai thay đổi cùng lúc. Thứ nhất, cấp huyện bị bỏ trên cả nước; huyện Củ Chi chấm dứt tồn tại và được chia thành bảy xã, trong đó có xã Tân An Hội. Thứ hai, TP Hồ Chí Minh hợp nhất với tỉnh Bình Dương và tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, thành một thành phố lớn hơn nhiều.
Với vùng Củ Chi, thay đổi thứ hai làm đổi hẳn bản đồ láng giềng. Bên kia sông Sài Gòn trước đây là tỉnh Bình Dương, nay cũng là TP Hồ Chí Minh. Phía tây bắc, Trảng Bàng trước thuộc Tây Ninh, nay vẫn thuộc tỉnh Tây Ninh mới, tỉnh hình thành từ Long An và Tây Ninh. Như vậy, xã Tân An Hội nằm gần ranh giới giữa TP Hồ Chí Minh mới và tỉnh Tây Ninh mới.
Hệ quả thực tế cho người dân không đến ngay một lúc. Đi lại qua sông, làm việc ở Bình Dương cũ, gửi con học bên kia sông về lâu dài có thể đơn giản hơn khi cùng một thành phố, nhưng những điều cụ thể phụ thuộc vào cách tổ chức dịch vụ công và quy hoạch giao thông được công bố. Bài này không dự đoán; chỉ ghi nhận rằng Củ Chi lần đầu tiên nằm cùng một đơn vị cấp tỉnh với vùng đất bên kia sông.
Qua mọi lần đổi tỉnh, cái tên Củ Chi vẫn còn, chỉ có phạm vi thay đổi. Làng Tân An Hội cũng vậy: từ một làng của tỉnh Gia Định, đến một xã của huyện Củ Chi, nay là tên của một xã lớn gồm cả huyện lỵ cũ.
Những tên gọi còn sót lại từ các thời
Mỗi lần đổi đơn vị hành chính, một vài cái tên rơi khỏi bản đồ nhưng không rơi khỏi đời sống. Tên Gia Định không còn là tên tỉnh từ lâu, nhưng vẫn sống trong tên trường, tên đường, tên cơ sở ở nhiều nơi trong thành phố, và trong cách người cao tuổi ở vùng ven gọi quê mình. Với người Củ Chi, chữ Gia Định gắn với thời ông bà, khi mọi giấy tờ đều ghi tỉnh ấy.
Tên Hậu Nghĩa thì gần như chỉ còn ở vùng Đức Hòa, nơi từng đặt tỉnh lỵ. Ở Củ Chi, người ta ít nhắc đến cái tên này trong đời thường, nhưng nó vẫn hiện ra trong giấy tờ gia đình của những người sinh ra, kết hôn hoặc mua bán đất trong khoảng 1963 đến 1975. Khi con cháu đọc giấy khai sinh của cha mẹ thấy ghi "tỉnh Hậu Nghĩa", đó không phải lỗi mà là dấu vết của một giai đoạn có thật.
Tên huyện Củ Chi, mới mất khỏi con dấu từ 7/2025, có lẽ sẽ sống lâu nhất. Nó gắn với địa đạo, với bò tơ, với những câu chuyện mà cả nước biết. Các tên xã cũ như Phước Hiệp, Tân Thông Hội, Phước Vĩnh An cũng sẽ còn trong lời nói một thời gian dài, như tên những vùng đất cụ thể trong lòng các xã mới.
Những lớp tên ấy chồng lên nhau tạo thành chiều sâu của một vùng đất. Người sống ở xã Tân An Hội hôm nay, nếu muốn, có thể kể quê mình bằng năm cái tên khác nhau tùy theo thời mà câu chuyện diễn ra, và cái nào cũng đúng với thời của nó.
Đọc gia phả, mộ bia, giấy đất có địa danh cũ
Các gia đình lâu đời trong xã thường giữ giấy tờ qua nhiều thời. Bảng sau giúp nhận ra giấy tờ thuộc giai đoạn nào qua cách ghi địa danh:
| Cách ghi thường gặp | Giai đoạn | Lưu ý khi đọc |
|---|---|---|
| Làng …, tổng …, tỉnh Gia Định | Thời Nguyễn đến thời Pháp | Đối chiếu tên tổng để chắc đúng làng; chữ có thể không dấu |
| Xã …, quận Củ Chi, tỉnh Gia Định | Thời Pháp, trước 1963 | Quận là cấp dưới tỉnh, không phải quận nội thành ngày nay |
| Xã …, quận Củ Chi, tỉnh Hậu Nghĩa | 1963–1975 | Tỉnh không còn; nay tra theo TP Hồ Chí Minh |
| Xã/thị trấn …, huyện Củ Chi, TP Hồ Chí Minh | Sau 1975 đến 30/6/2025 | Giấy tờ vẫn có giá trị; cập nhật khi làm thủ tục mới |
| Ấp/khu phố …, xã Tân An Hội, TP Hồ Chí Minh | Từ 1/7/2025 | Không còn chữ "huyện" |
Khi giấy tờ cũ dùng cho mục đích pháp lý, như thừa kế đất đai, cơ quan tiếp nhận sẽ đối chiếu các lớp tên này. Người dân nên giữ nguyên bản gốc, không tự sửa, không tự ghi thêm tên mới lên giấy cũ; nếu cần, làm một tờ ghi chú riêng kèm theo.
Với mộ bia, gia phả, việc ghi chú tên mới bên cạnh tên cũ trong bản chép lại giúp con cháu đời sau tìm về đúng quê. Một dòng như "làng Tân An Hội, quận Củ Chi, tỉnh Gia Định (nay là xã Tân An Hội, TP Hồ Chí Minh)" đủ để nối các thế hệ với nhau.
Câu hỏi thường gặp
Củ Chi trước đây thuộc tỉnh nào?
Thời Nguyễn và thời Pháp, vùng Củ Chi thuộc tỉnh Gia Định. Từ 1963 đến 1975, quận Củ Chi thuộc tỉnh Hậu Nghĩa của chính quyền Sài Gòn. Sau 1975, Củ Chi là huyện của TP Hồ Chí Minh cho đến khi cấp huyện bị bỏ từ 1/7/2025.
Tỉnh Hậu Nghĩa gồm những vùng nào?
Tỉnh Hậu Nghĩa lập năm 1963 gồm bốn quận Củ Chi, Trảng Bàng, Đức Hòa và Đức Huệ. Sau 1975 tỉnh không còn: Củ Chi về TP Hồ Chí Minh, Trảng Bàng về Tây Ninh, Đức Hòa và Đức Huệ về Long An, nay đều thuộc tỉnh Tây Ninh mới.
Giấy tờ đất ghi "tỉnh Hậu Nghĩa" còn dùng được không?
Giấy tờ cũ là một căn cứ để xác lập quyền, nhưng việc công nhận cụ thể do cơ quan quản lý đất đai xem xét theo quy định hiện hành. Nên mang bản gốc đến cơ quan có thẩm quyền để được hướng dẫn, không tự sửa hay ghi thêm lên giấy.
Từ 2025, Củ Chi có giáp Bình Dương nữa không?
Từ 1/7/2025, tỉnh Bình Dương đã hợp nhất vào TP Hồ Chí Minh, nên vùng bên kia sông Sài Gòn nay cùng thuộc một thành phố với Củ Chi cũ. Ranh giới với tỉnh khác ở phía tây bắc là ranh giới với tỉnh Tây Ninh mới.
Muốn tra tên tổng, tên làng cũ của Tân An Hội thì tìm ở đâu?
Nguồn chính là sổ địa bạ, sách địa chí thời Nguyễn, văn bản hành chính thời Pháp lưu tại các trung tâm lưu trữ, cùng sách lịch sử địa phương. Gia phả và giấy tờ gia đình lâu đời cũng thường ghi tên tổng, tên làng.